Inhoud vijftiende editie Vork

Overdaad gegevens schaadt het bodembeleid
Zeker, een gezonde bodem is van onschatbare waarde voor onze planeet. Zonder goede bodem geen oogst, veel minder CO2-vastlegging en een slechter watervasthoudend vermogen. De ecosysteemdiensten van de bodem zijn nauwelijks te overschatten. Maar is het verstandig om daar steeds zo allesomvattend naar te kijken en een tsunami aan data te produceren? Vork-redacteur Stijn van Gils zou willen dat het allemaal weer wat concreter werd. En specifieker.

 


‘Voedingsbeleid is op drijfzand gebouwd’
„De ideeën over overgewicht die nu tot de maatschappelijke en politieke agenda zijn doorgedrongen, zijn niet gebaseerd op overtuigend wetenschappelijk bewijs”, stelt de Rotterdamse socioloog Roel Pieterman. „Of het nu gaat om gevaarlijke cholesterolgehaltes of gevaarlijke vetcomponenten in het dieet, het zijn allemaal onderwerpen waar meer gematigde stellingnames het onderspit delven.”

 


Agroterrorisme: eenvoudig, effectief, maar toch tweede keus
Grote aanslagen zijn tot nu toe uitgebleven. Niettemin zijn ze er in de VS als de dood voor. In verkeerde handen zijn biologische ziekteverwekkers en moderne DNA-modificatietechnieken massavernietigingswapens. De wereld is in gevaar, maar redacteur Waldemar Ysebaert laat zich niet gek maken. Agroterrorisme? Niks nieuws onder de zon.

 


Flappie terug op tafel
Konijnen, cavia’s en andere kleine huisdieren zijn een interessante bron van dierlijke eiwitten. Niet alleen in arme regio’s, maar ook in onze contreien. Ze zijn eenvoudig te houden, eten vooral gras, hooi en restproducten. Bovendien vermeerderen ze zich razendsnel, schrijft Janneke Donkerlo. Het probleem is alleen dat hun aaibaarheidsfactor zo sterk is toegenomen, dat konijnenvlees op het menu op veel weerstand zal stuiten.

 


Onderzoek neonics levert geen bewijs
Kort voor de zomer werd – althans volgens de media – het definitieve bewijs geleverd dat het gebruik van bepaalde bestrijdingsmiddelen zorgt voor bijensterfte. Dat zou blijken uit de meest omvangrijke veldstudie ooit uitgevoerd in drie Europese landen door het Britse Centre for Ecology & Hydrology (CEH). De studie lag meteen onder vuur, omdat de onderzoekers de uitkomsten wel heel erg een bepaalde richting uit interpreteerden. Joost van Kasteren zocht uit hoe het zit.

 


De nieuwe Brabantse realiteit
Stank, Q-koorts en natuurvermesting hebben Brabant flink veranderd. Landschappelijk, maar ook politiek. In juni besloten Provinciale Staten dat veeboeren eerder dan verwacht hun mestproductie moeten terugdringen. Dat betekent in de praktijk: stallen slopen en bedrijven sluiten. Een historische uitkomst, vinden vriend en vijand. Vork-redacteur Stijn van Gils zocht uit hoe het zover heeft kunnen komen. En wat de provincie nog meer te wachten staat.

 


Uitgestorven vissen gewoon te vangen
De paling staat als ‘ernstig bedreigd’ op de Rode Lijst voor bedreigde diersoorten van de IUCN (International Union for the Conservation of Nature). De sushi-vis blauwvintonijn, die paait in de Middellandse Zee, heet ‘bedreigd’ te zijn en de houting - een zalmachtige - geldt zelfs als ‘uitgestorven’, omdat die vis sinds 1940 niet meer in de Rijn zou zijn waargenomen. Toch kun je die vissoorten gewoon vangen en eten, stelt Rypke Zeilmaker, inclusief de uitgestorven houting.

 


Gezond hongerlijden
De mens is voor het grootste deel van zijn aanwezigheid op aarde jager-verzamelaar geweest. In die periode zullen onze voorouders niet iedere dag op regelmatige tijden hebben gegeten en gedronken. Vasten kent dus een lange traditie, hetzij noodgedwongen, hetzij uit religieuze overweging. In onze tijd komen daar wetenschappelijke overwegingen bij, constateert Michiel Löwik. Is de tijd rijp om vasten aan te bevelen als wondermiddel voor een gezonde oude dag?

 


Bestrijding hepatitis E is een lastig dilemma
Met de recente waarschuwing van European Food Safety Authority (EFSA) lijkt hepatitis E als zoönose een nieuwe dreiging te worden. Is het varkensvirus HEV dan werkelijk zo gevaarlijk? Ja en nee, want het antwoord hangt af van welk perspectief men de dreiging benadert, meent Reinout Burgers. Voor de algehele volksgezondheid is er geen acuut gevaar, maar HEV heeft wel de potentie om te muteren in een kwaadaardigere variant.

 


Leghaantjes worden volwaardige burgers
Jaarlijks worden in ons land 45 miljoen leghaantjes (de broertjes van legkippen) vergast als ze uit het ei komen, omdat ze uit oogpunt van kosten en beperkte vleesopbrengst commercieel niet interessant zijn. Dat gaat veranderen, meldt Waldemar Ysebaert. Dit najaar introduceert supermarktketen Lidl Nederland de Haanburger, een burger gemaakt van het vlees van leghanen, geproduceerd volgens Kipster.

 


Allemaal aardappeleters
Vergeleken met voedingsgewassen als maïs, tarwe, rijst en soja is de aardappel een betrekkelijk klein gewas, zowel wat betreft consumptie als areaal. Dat gaat veranderen denkt aardappelexpert Anton Haverkort. De opmars is vooral te danken aan moderne veredelingstechnieken en aan de stijging van het CO2-gehalte in de atmosfeer, die gunstig uitpakt voor knolgewassen als de aardappel.

 


Rubrieken

Op de schouders van C.H.W. Staring
Van veld naar vork: speltbrood
Knipoog: Veilige voedseltelevisie

 


Columns

Hidde Boersma: Efficiëntie
Dick Veerman: Boerenkater
Wouter de Heij: Onmogelijk voedsel

 


Inhoud editie 14: 
 

Beren op de weg naar de supermarkt
De kans dat iemand in Nederland een varkenslapje in de pan doet dat vervolgens een onaangename geur verspreidt, is groot. Onder druk van dierenwelzijnsorganisaties is het castreren van varkens taboe verklaard en een penetrante berengeur is daarvan de consequentie. Er zijn consumenten die er hun neus voor ophalen. Ze kopen helemaal geen varkensvlees meer, omdat je niet weet of het afkomstig is van beren.

 


Groente redden: sympathiek maar zonder groot effect
Zonde, al dat weggegooide eten. Verschillende initiatieven proberen daarom groente en fruit met een gekke vorm te redden van de storthoop. Maar heeft dat wel nut? Vork-redacteur Stijn van Gils probeerde de omvang van deze afvalberg in kaart te brengen en ontdekte dat groente redden vooral goed is voor het bewustzijn van de consument. De foto’s bij het artikel zijn gemaakt door Katja Gruijters.

 


Een komen en gaan van gewassen
Spelt is veel minder ‘oer’ dan we denken en maanzaad werd al ruim 7.000 jaar geleden in Zuid-Limburg geteeld. Op de Nederlandse akkers en borden is het een komen en gaan geweest van gewassen met als uitschieters de Romeinse bezetting en de ontdekking van de Nieuwe Wereld. Aan de hand van verkoolde resten en verdronken plantendelen brengt archeoloog Corrie Bakels de geschiedenis van cultuurgewassen in beeld.

 


Fructose: vriend of vijand
Vruchtensuiker, de populaire naam van fructose, is al langere tijd de oorzaak van een richtingenstrijd onder voedingswetenschappers. Het wetenschappelijke debat wordt echter beïnvloed door een aantal stoorzenders, waarvan de inname van pure fructose een van de belangrijkste is. In experimenten kun je proefpersonen kunstmatig fructose laten innemen. In de praktijk van alledag echter zijn de consumptie van fructose en glucose hecht verbonden.

 


Regelgeving belemmert vergroening
Europese regels voor gewasbescherming en gebruik van (kunst)mest belemmeren de ontwikkeling van weerbare planten en teeltsystemen, die niet alleen beter bestand zijn tegen ziekten en plagen, maar ook voor meer opbrengst zorgen. Volgens Piet Boonekamp moet de regelgeving op korte termijn worden aangepast om optimaal te profiteren van nieuwe biologische inzichten en digitale technieken.

 


Walden 2.0
In 1907 ging de socialistische tuinbouwkolonie Walden, tien jaar eerder opgericht door schrijver en psychiater Frederik van Eeden, failliet als gevolg van zakelijk wanbeheer en diefstal. Ruim honderd jaar later probeert de Amerikaan James Ehrlich het opnieuw met zijn ReGen Villages. Vork-redacteur Ellen Mangnus onderzoekt de kans van slagen van dit Walden 2.0. Het verleden stemt niet tot optimisme…

 


Een gezond microtoom voor een gezond binnenklimaat
Het is een misvatting dat alle micro-organismen in huis of kantoor de gezondheid bedreigen, beweert de Amerikaanse microbioloog Jordan Peccia. Het tegendeel is waar en daarom zouden we juist de goede bacteriën en schimmels moeten stimuleren. Janneke Donkerlo onderzocht hoe zinvol en haalbaar het is om probiotica in te zetten voor een gezond microbioom in huis, kantoor en klas. De resultaten in de varkensstal stemmen nog niet tot optimisme.

 


‘Sta op Petrus, slacht en eet!’
‘Er rest nog een gewetensvraag en dat is een ethisch dilemma: Mag de moderne mens een dier doden om op te eten, terwijl er voldoende voedzame alternatieven bestaan?’ Met die vraag sloot redacteur Reinout Burgers in het vorige nummer van Vork zijn zoektocht af naar een antwoord op de voor hem existentiële vraag of de mens vlees mag eten. Toen ging het vooral om dierenwelzijn en milieu; in dit artikel zoekt hij antwoorden in godsdienst, ethiek en filosofie en ontdekte een rode draad die eeuwen oud is.

 


De soja van de circulaire economie
Even leek eendenkroos een prachtige nieuwe eiwitbron voor koe en mens. Maar, de afgelopen jaren was het stil rondom het kleine plantje met een hogere productie dan soja. Maakt de veelbelovende eiwitproducent zijn belofte misschien toch niet waar? Vork-redacteur Stijn van Gils ging op onderzoek uit.

 


Consument vraagt niet echt om duurzaam ijs
IJs moet vooral lekker zijn. Of het duurzaam geproduceerd is, maakt veel minder uit. IJsondernemers proberen daarom ook allerlei andere vernieuwingen. Dat bleek uit ‘Als warme broodjes’, een liveshow over hoe ondernemers bijdragen aan een beter voedselsysteem, georganiseerd door het Slow Food Youth Network. Vork bezocht de show van juni in Amsterdam. Over ijs.

 


Combinatie van prikkels voor kwakkelende landbouwnatuur
De agrarische natuur is niet bepaald een succesverhaal geworden. Ondanks allerlei initiatieven en stimuleringsmaatregelen blijft de natuur in landbouwgebieden achteruit hollen. In Overijssel probeert men het nu met een compleet nieuw sturingsmodel: de Dairyland Stewardship Council, die is geënt op initiatieven in andere sectoren zoals Forest en Marine Stewardship, respectievelijk FSC en MSC.

 


R&D inzetten om veerkracht voedselsysteem te verhogen
„Veel mensen - ook bij overheden - realiseren zich onvoldoende hoe fragiel het wereldwijde voedselsysteem is”, zegt Martin Kropff. „Een paar grote verstoringen tegelijk, zoals langdurige droogte in Afrika en een sterke prijsstijging zoals 2008, en het systeem stort in elkaar.” Kropff verruilde twee jaar geleden zijn functie als rector magnificus van Wageningen UR voor die van directeur van het internationale onderzoeksinstituut voor tarwe en maïs CIMMYT in Mexico.

 


Geurhinder! Welke geurhinder?
Vorig jaar publiceerde de Nederlandse Vakbond Varkenshouders (NVV) een rapport over de geurhinder in de nabijheid van varkensbedrijven. Die bleek er niet of nauwelijks te zijn. Volgens de NVV haalt het onderzoek elke poging tot verzwaring van de geurnormen in de nieuwe Omgevingswet onderuit. Hebben ze het gelijk aan hun zijde? Waldemar Ysebaert ging op onderzoek uit in de wereld van snuffelploegen en geurpluimen.

 


 

Columns

Johan Bouma - Internationale duurzaamheidsdoelen als leidraad voor Europees landbouwbeleid
Dick Veerman - Verantwoordelijke wetenschap
Hidde Boersma - Draaien

 


Inhoud editie 13: 
 

Turbogenen zijn evolutie te slim af
Gene drives zijn turbogenen die zich binnen enkele generaties in een populatie verspreiden. Wetenschappers zien kansen om die snelle verspreiding van turbogenen te gebruiken om ziekten en plagen bij mens, dier, plant en ecosystemen te bestrijden. Onomkeerbaarheid van de gevolgen dwingt ons echter om na te denken over de vraag of alles mag wat kan, vindt Joost van Kasteren.

 


Vegatarische gelovige of heidense vleesfanaat
De moderne mens worstelt met de existentiële vraag ‘mag ik nog vlees eten?’. Het is immers dieronvriendelijk en slecht voor milieu en natuur. Pijnigen we ons geweten terecht of kan een sappige entrecote op zijn tijd geen kwaad? Vorkredacteur Reinout Burgers, ooit vegetariër en tegenwoordig overtuigd carnivoor, dook in zijn eigen ziel en in de wetenschap om een antwoord te vinden op die gewetensvraag.

 


Een beetje gif, daar knapt een mens van op
Planten verdedigen zichzelf tegen belagers onder andere door gifstoffen aan te maken. In de landbouw zijn veel van deze stoffen overbodig omdat planten er toch al onder vrijwel optimale omstandigheden groeien. En dat is een probleem, want afweerstoffen kunnen juist gezond voor ons zijn. Vork-redacteur Stijn van Gils sprak met drie onderzoekers die proberen het gezonde gif weer terug in ons dieet te krijgen.

 


Digitale harmonie tussen boer en burger
De landbouw staat aan de vooravond van een nieuw tijdperk waarin digitale technologie volledig geïntegreerd is in de boerenpraktijk. Lopend over zijn perceel of in zijn stal kan de boer relevante gegevens met een ‘swipe’ of ‘klik’ oproepen. Snel, real time en intuïtief doorzoekt hij de verschillende datalagen en evalueert de adviezen die hij oproept. Maar hij kan ook direct met de burger communiceren. Anne Bruinsma stelt dat de digitalisering de sleutel is voor een hernieuwde harmonie tussen boer en burger.

 


voedselzekerheid niet overlaten aan de vrije markt
Dertig, veertig jaar geleden klonken er nog schrille waarschuwingen voor een bevolkingsexplosie en stevige pleidooien voor een Groene Revolutie. Nu krijg je alleen te horen dat productie van voedsel geen probleem is; alleen de verdeling ervan. Volgens neoliberalen kun je de wereldvoedselvoorziening het beste overlaten aan het private initiatief. Niek Koning is het daar niet mee eens. Volgens hem dwingen actuele en toekomstige ontwikkelingen op het gebied van voedselzekerheid in met name Afrika tot grootschalig ingrijpen in de ‘vrije markt’.

 


Gehaktbal ontbeert een goed verhaal
Uit oogpunt van milieu en volksgezondheid is er veel voor te zeggen om de vleesconsumptie te verminderen en vleesproducten te ontwikkelen die voor een flink deel uit plantaardig materiaal bestaan. Technologisch kan tot 40 procent vlees vervangen worden zonder dat de consument er wat van merkt. Toch komt de vraag naar zulke ‘flexitarische’ vleesproducten niet van de grond, merkte Michiel Löwik in een rondgang langs enkele experts.

 


Voeding op maat
Tussen mensen bestaan behoorlijke verschillen, niet alleen qua lengte, haar- en huidskleur en andere uiterlijke kenmerken, maar ook wat betreft de biochemische processen die in ons lichaam voedsel omzetten in energie en bouwstoffen. Volgens Ben van Ommen, programmadirecteur Systeem Biologie bij TNO en één van de sprekers op het Foodpolicy’s Outbreak-congres (zie kader), weten we inmiddels voldoende over die processen om tot een meer persoonlijk voedingsadvies te komen dan de Schijf van Vijf.

 


‘Ik weet donders goed wat ik doe’
Geert van der Veer (40) is conceptontwikkelaar en dwarsdenker. Hij is de adrenalinestoot van de Stichting Herenboeren Nederland. De stichting realiseert kleinschalige, duurzame, gemengde bedrijven op basis van burgerparticipatie. In het Brabantse Boxtel is Herenboerderij Wilhelminapark volop operationeel, ook al zocht medewerker Waldemar Ysebaert vergeefs naar een boerenwoning en stallen.

 


Nieuwe voedselinitiatieven stranden
Nederland kent veel nieuwe voedselinitiatieven. Ze proberen onderscheidend voedsel te produceren, bijvoorbeeld door zich te richten op duurzaamheid, de regio, of ‘authentiek’ vakmanschap. Drie onderzoekers van Wageningen Economic Research, Greet Overbeek, Hans Dagevos en Anne-Charlotte Hoes, vroegen vier nieuwe ondernemers of het hen lukt een afzetmarkt te creëren. Wat blijkt: veel initiatieven zijn als het bijbelse zaadje op de rotsbodem - ze komen snel op, maar omdat ze weinig wortels hebben, verdorren ze snel.

 


Ontbossing Amazone is verleden tijd
Nederland is de grootste soja-importeur in de EU en is daarmee – volgens sommigen – een van de hoofdschuldigen aan het kappen van het regenwoud in het Amazonegebied. Volgens onze medewerker Ruben van Boekel gaat die redenering niet meer op, want al bijna tien jaar komt er geen soja meer uit de Amazonegebieden. Wat de Braziliaanse overheid niet is gelukt, lukte het bedrijfsleven wel. Sinds 2006, toen het Soja Moratorium werd ondertekend, is de kap van het Braziliaanse regenwoud voor de sojateelt teruggedrongen tot minimale proporties.

 


Wordt de kip onze redding? op het menu
‘Mixen van leven’ is het thema van het werk van kunstenaar Koen Vanmechelen. Zijn uitgangspunt: raszuiverheid zorgt voor isolatie en verzwakking. Vermenging van genen daarentegen maakt organismen sterker en vruchtbaarder. Letterlijk en figuurlijk. De verrijkte ‘kosmopolitische kip’ staat nu aan de basis van een reeks robuuste, duurzame kippen die meer eieren en vlees leveren, waardoor arme plattelandsbewoners niet alleen meer eiwitten, maar ook meer inkomen kunnen genereren.

 


De diepe wortels van kafferkoren
De zeewind waait stevig over het vlakke land. Vanaf de polderweg die naar de pittoreske boerderij Dierkensteen leidt, is het proefveld al te zien. Hier in de vruchtbare zeeklei van West-Zeeuws-Vlaanderen experimenteert eigenaar en plantenwetenschapper Walter de Milliano met het telen van sorghum. Vork-redacteur Ellen Mangnus ging bij hem op bezoek en ontdekte dat het bescheiden ‘kafferkoren’ van grote betekenis kan zijn voor de Nederlandse landbouw.

 


Kleinkinderen van de verlichting
In het voorjaar van 2015 verscheen het Ecomodernistisch Manifest, geschreven en ondertekend door een aantal wetenschappers en milieuactivisten vanuit de overtuiging dat menselijk welzijn en een ecologisch rijke planeet onlosmakelijk met elkaar verbonden zijn. De mensheid moet haar impact op de omgeving verkleinen. Niet door pogingen om in harmonie met de natuur te leven, maar door het ontkoppelen van mens en natuur. Bart Coenen en Marco Visscher schreven de epiloog van het boek ‘Ecomodernisme’ dat binnenkort verschijnt.

 


 

Columns

Dick Veerman - Wiens feiten?
Hidde Boersma - Imperfectie
Frits Kremer - Puur-natuur-populisme

 


Inhoud editie 12: 
 

Europees landbouwbeleid moet op de schop
Om aan de huidige en toekomstige uitdagingen het hoofd te bieden, moet het Gemeenschappelijk Landbouwbeleid (GLB) van de Europese Unie compleet op de schop. Begin september presenteerden Krijn Poppe en Louise Fresco in hun Mansholtlezing in Brussel een voorstel om het GLB te hervormen en uit te breiden met voedselbeleid (Fresco en Poppe, 2016). In dit artikel schetsen zij hun voorstel, hun overwegingen en de eerste reacties.

 


Minimaal een derde van Nederland reserveren voor natuur
In zijn boek ‘Wilde apen’ houdt Frank Berendse, emeritus hoogleraar natuurbeheer aan de Wageningen Universiteit een ferm pleidooi voor meer natuur. Hij wil één derde van Nederland reserveren voor natuur en natuurvriendelijke landbouw en tegelijkertijd de invloed van de intensieve landbouw flink terugschroeven. Vork-redacteur Stijn van Gils vroeg drie prominente natuurbeschermers en de Land- en Tuinbouw Organisatie om een reactie. Berendse zelf reageert direct op hun commentaar.

 


CO2 opslaan in houten gebouwen
Na jaren van bouwen in beton, staal en baksteen wordt hout herontdekt als constructiemateriaal. Wereldwijd worden woon- en kantoortorens gebouwd die nagenoeg helemaal van hout zijn, terwijl ook andere constructies zoals houten wegportalen en vangrails hun waarde bewijzen. Met als positieve bijkomstigheid dat bij de productie ervan CO₂ wordt vastgelegd in plaats van uitgestoten, zoals bij andere bouwmaterialen. René Klaassen zet op een rijtje waarom bouwen in hout – onder voorwaarden − beter is voor het milieu.

 


Kodakmoment voor de tuinbouw
Kodak miste de boot van de digitale fotografie en ging zelfs ten onder. Staat iets dergelijks ook te gebeuren voor de Nederlandse glastuinbouw door de opkomst van vertical of city farming? Dit is het telen van groente, vruchten en kruiden onder LEDlicht in meerdere lagen boven elkaar in een volledig gesloten teeltsysteem zonder bestrijdingsmiddelen. In Noord-Amerika, China en Japan worden city farms al commercieel uitgerold, maar in Nederland speelt verticaal telen nauwelijks een rol. Wordt het een Kodakmoment voor de tuinbouw?

 


Bankier vindt als herder zijn stem
“Ik behandel mijn schapen op een manier waarvan ik denk: waarom deed ik dat niet met mijn mensen toen ik nog human resource manager was bij de Royal Bank of Scotland. Elke morgen loop ik langs de dieren om te zien of er niet een met zijn kop klem zit, of alles in orde is. Bij de bank in Amsterdam-Zuidoost zei ik goeie morgen en sloot mezelf op in m’n hok, waar ik verzoop in mails en vergaderingen.” Chris de Jong van schapenboerderij Bongastate in het Friese Hilaard is geen boer, maar herder. Waldemar Ysebaert ging bij hem op bezoek.

 


Voedselallergie de wereld uit
Er wordt wel eens meewarig over gedaan, maar voedselallergie is een serieus probleem voor circa 3 procent van de bevolking. Jaarlijks leidt het mogelijk tot enkele tienduizenden bezoeken aan de Eerste Hulp en enkele duizenden opnames in het ziekenhuis, ruimschoots meer dan ziekenhuisopnames vanwege voedselinfectie. Met het programma Towards a Food-Allergy-Free World streeft TNO naar een wereld vrij van voedselallergie binnen nu en vijftien jaar. Joost van Kasteren sprak met Geert Houben van TNO.

 


Voedselverspilling op het menu
„Dit zijn waarschijnlijk bonusproducten geweest”, zegt Loes en vist een netje met kleine rijpe avocado’s uit een kist. „Die kunnen in de winkel niet meer verkocht worden, maar voor ons zijn ze nog goed.” Loes Huisman studeert aan de Hogere Hotelschool en loopt stage bij Restaurant Instock. Naast de bak met avocado’s liggen paprika’s met een vreemde vorm, bloemkolen met een vlekje en aardappels met een rimpeltje. Ietwat onooglijk, maar prima bruikbaar.

 


Vleeseter voelt zich steeds ongemakkelijker
Dat hij meer hufterig gedrag vertoont dan een vegetariër, zoals Roos Vonk, voorheen Wakker Dier, beweerde, is een paar jaar geleden al naar het rijk der Stapelfabelen verwezen. Misschien juist daarom voelt de vleeseter zich steeds ongemakkelijker over de nadelige gevolgen van de vleesproductie. Terwijl het aantal flexitariërs toeneemt, kiezen consumenten nog niet massaal voor de inmiddels talrijke alternatieven voor dierlijke eiwitten. Hier ligt onder andere een taak voor… de vleessector zelf, ontdekte Michiel Löwik.

 


De ‘Goddelijke’ gift aan de mensheid
De politiek en de medische wereld willen er voorlopig niets van weten, maar wietolie wordt door steeds meer mensen gebruikt als alternatief geneesmiddel of als laatste redmiddel. De ervaringsverhalen spreken boekdelen. Wietolie − ‘Gods gift to humanity’ − is een gezondheidshype geworden. De verkoop is illegaal en dus begint iedereen nu deze ‘wonderolie’ thuis te raffineren. Redacteur Reinout Burgers nam de proef op de som met zijn vriendin als proefkonijn.

 


Een knol met potentie
Hij doet het goed in tropische hooglanden, is voedzamer dan rijst, banaan en cassave en hij heeft een relatief kort groeiseizoen. De aardappel is een knol met de potentie om een grote bijdrage te leveren aan voedselzekerheid in ontwikkelingslanden. Veel Afrikaanse overheden moedigen hun boeren daarom aan om aardappels te telen en Nederland is een belangrijke leverancier van pootgoed. Maar is dat wel zo’n goed idee, een Nederlandse aardappel in de tropen? Redacteur Ellen Mangnus ging op onderzoek uit.

 


Zeewier op het menu
Anderhalf jaar geleden oogstte de Stichting Noordzeeboerderij de eerste kilo’s zeewier uit de Noordzee vanaf een testlocatie 10 kilometer uit de kust van Texel. Eind oktober gingen twee nieuwe installaties voor de teelt van zeewier te water. Naast allerlei interessante toepassingen in voedingsmiddelen en als grondstof voor de chemische industrie, bleek rond dezelfde tijd dat zeewier de methaanproductie door herkauwers fors kan reduceren. Voor Marcel Schuttelaar reden om de kansen van zeewierteelt in Nederland onder de loep te nemen.

 


Ook voor Afrikaanse boeren valt in Nederland veel te leren
Nergens is de landbouw meer geavanceerd dan in Nederland, vrijwel nergens is de landbouw meer rudimentair dan in Oeganda. De Nederlandse landbouw met zijn melkrobots, GPS-gestuurde zelfrijdende veldspuiten en energieproducerende kas is voor de Oegandese boer welhaast onbegrijpelijk. Hoewel de landbouw in Oeganda en Nederland elkaars uitersten zijn, valt juist in ons land veel te leren voor de Oegandese boer, denkt Stephen Dradenya Amazia.

 


De grenzen van luilekkerland
Per dag worden er in Nederland een half miljoen broden weggegooid. En dat is nog maar een deel van de enorme verspilling van voedsel in de rijke landen. Als ontwerper probeert Katja Gruijters daar iets aan te doen, maar dat kan ze niet alleen. Onderzoekers, ontwikkelaars, telers en verwerkers moeten volgens haar de handen ineen slaan om tot oplossingen te komen en daar actief de consument bij betrekken. Zodat we ons realiseren dat ook Luilekkerland zijn grenzen heeft.

 


 

Columns

Dick Veerman - Boer, bedankt!
Hidde Boersma - Vleestaks
Cor van der Weele - Wij zijn één: de ecologisering van ons zelfbeeld

 


Inhoud editie 11: 
 

Liefde voor het Vaderland loopt tegenwoordig door de maag
Het meest pregnante voorbeeld van gastronationalisme zagen we in mei 2013, toen de Britse retailer Tesco besloot om zijn Schotse consumenten alleen nog maar Schotse kip voor te schotelen. Dat was een rechtstreeks gevolg van het paardenvleesschandaal waar Britse en Ierse supermarkten bij betrokken waren. De kant-en-klaarmaaltijden van retailers als Tesco en Waitrose bleken in veel gevallen paardenvlees in plaats van rundvlees te bevatten, terwijl de verpakking dat laatste beloofde.

 


Natuursloot onder vuur na waterschade
Nadat in Zuidoost-Nederland een gigantische hoeveelheid neerslag viel, bleef het water staan. Gewassen kwijnden ondergronds weg, waardoor boeren nu hun oogsten missen. Vork-redacteur Stijn van Gils nam met betrokkenen de schade op en vroeg of dit voorkomen had kunnen worden. „Ik denk dat we voorzichtig mogen stellen dat de natuur teveel aandacht gekregen heeft”, zegt een waterschapsbestuurder.

 


Natuurvlees voor de 'happy few'
Hoe grootschaliger en industriëler de veeteelt wordt, des te meer animo is er voor ‘natuurvlees’: vlees van runderen die in natuurgebieden hebben gelopen. De een beschouwt het als een ‘concept’, voor de ander is het een ‘filosofie’. Voor sommigen blijkt het een lucratieve niche, ontdekte Janneke Donkerlo.

 


Ook de voedselrevolutie eet zijn eigen kinderen op
Volgens columnist Johan Geeroms in Boerenbusiness is er een ‘voedingsrevolutie gaande’. We zouden aan de vooravond staan van een tijdperk waarin de consument niet alleen goed voedsel wil, maar ook de boer daarvoor eerlijk wil belonen. Symbool van die grote ommekeer is de maaltijdbox, het alternatief voor massavoedsel uit de supermarkt. Ellen Mangnus onderzoekt het fenomeen en komt tot de ontnuchterende ontdekking dat ook de voedselrevolutie zijn eigen kinderen opeet.

 


Gebruik genetisch erfgoed is een zaak van iedereen
Anderhalve eeuw na Mendel’s publicatie over de overerving van eigenschappen leiden nieuwe genetische technieken, zoals CRISPR-Cas9 niet alleen tot vermoedelijke Nobelprijzen, maar ook tot fundamentele vragen over het gebruik van die kennis om de potentie van ons genetisch erfgoed aan gewassen te benutten, vinden Niels Louwaars en Tim Lohmann.

 


Genenweelde in oorsprongsgebieden essentieel voor toekomstige voedselzekerheid
Behoud van genetische diversiteit is een belangrijk wapen om in te spelen op veranderingen in de leefomstandigheden van landbouwgewassen. Genenbanken vormen een onmisbare basis voor plantenveredeling, maar bieden onvoldoende waarborg voor toekomstige voedselzekerheid. Ook de lokale genenweelde in de oorsprongsgebieden moet behouden blijven, maar die wordt bedreigd door verstedelijking, verwaarlozing en klimaatverandering, constateert Michiel Löwik.

 


De plant als bodemingenieur
„Planten hebben via hun wortels grote invloed op het bodemleven. Door het slim combineren van gewassen kunnen we de structuur en de vruchtbaarheid van de bodem herstellen en verbeteren”, zegt Gerlinde De Deyn van de Sectie Bodemkwaliteit van de Wageningen Universiteit. Geen overbodige luxe in het licht van de groeiende behoefte aan voedsel en de nog steeds voortgaande degradatie van bodems. Joost van Kasteren sprak met haar over planten als bodemingenieurs.

 


Ook koffie verstoort de hormoonhuishouding
Alweer bijna een kwart eeuw horen we dat bepaalde chemicaliën, waaronder veel bestrijdingsmiddelen, onze hormoonhuishouding verstoren met alle gevolgen van dien voor onze gezondheid. De blootstelling aan die stoffen is echter maar een fractie van de blootstelling aan hormoonontregelaars die van nature voorkomen in voedingsmiddelen als koffie, sojamelk en humus. Volgens David Zaruk liggen hier mogelijkheden om de veronderstelde risico’s van hormoonverstorende stoffen (EDC’s) te ‘banaliseren’.

 


Garnalen zonder zeepsopsmaak
Zijn het de garnalenvissers en consumenten die beslissen welke garnalen op ons bord komen te liggen? Of de met miljoenen van de Postcode Loterij gesteunde milieubewegingen? Rypke Zeilmaker maakte een reportage over de jacht op kakelverse Waddengarnaal, die vanaf januari 2017 in de schappen ligt. Zonder retourtje naar de garnalenpellerijen in Marokko en bijgevolg ook zonder de zeepsop- smaak van het conserveermiddel E210.

 


Deltaplan Voedselbeleid nodig voor gezondheid van mens, dier en milieu
Voedingsgerelateerde ziekten aan de ene kant, krakende verdienmodellen in de landbouw aan de andere kant en dat alles tegen de achtergrond van een groeiende maatschappelijke bewustwording van duurzaamheid en dierenwelzijn. Hoog tijd voor een Deltaplan Voedselbeleid, vinden Hans Dagevos en Erik de Bakker, ‘want landbouw en voeding hebben een belangrijke bijdrage te leveren aan de gezondheid van mensen en de duurzaamheid van de planeet’.

 


Chinees invasie staat klaar om in Nederlandse agrifood te investeren
Aan de westkust van Afrika, in Nieuw-Zeeland, Roemenië en in tal van andere landen worden duizenden hectares opgekocht. China heeft een enorme honger naar grond om de voedselvoorziening veilig te stellen. Maar de Chinese honger naar kennis is nog groter. Tientallen bedrijven staan te popelen om hun miljoenen in Nederland te investeren door het kopen van kennis en aangaan van partnerschappen met bedrijven in de voedingsindustrie, constateert Reinout Burgers. Dreigt het ‘Gele Gevaar’ of liggen hier juist kansen?

 


The Restaurant at the End of the Universe
Als de dagjesmensen aan het eind van de middag het terras hebben verlaten en de wip en de schommel stil de laatste stralen van de zon weerkaatsen, lijkt de bewoonde wereld opeens ver weg. Hotel- Restaurant Posthuys Vlieland ligt in de middle of nowhere. Alleen de natuur is de constante aanwezige: de wind, het geluid van de vogels, de geur van de kamperfoelie, de heide en het duinroosje.

 


 

Columns

Dick Veerman - Al die data stellen een vraag: wat wil je?
Hidde Boersma - Blaaskaken
Sieta van Keimpema - Melkveehouder betaalt rekening voor roekeloos zuivelbeleid
Ynte van Dam - Over keuze van vrijheid

 


Inhoud editie 10: 
 

Evidence-beest verslikt zich in glyfosaatzeep
Het klinkt allemaal heel rationeel: wetenschappers leveren de feiten en op grond daarvan nemen politici hun beslissingen. Evidence-based besluitvorming. Vaak echter blijkt dat ´evidence-beest´, zoals de vorige directeur van het Rathenau Instituut Jan Staman het noemde, een hysterisch monster dat zichzelf in de staart bijt, stelt Joost van Kasteren. Jongste voorbeeld: glyfosaatzeep, oftewel de soap rond het verlengen van de toelating van het meest gebruikte middel om onkruid te bestrijden.


Inburgeringstoest voor vleeskuikens
Niet alleen wereldwijd maar ook op hun eigen markt moeten Nederlandse pluimveehouders concurreren met collega-bedrijven uit Thailand, Brazilië en Oekraïne. Die landen stellen minder hoge eisen aan dierenwelzijn en kunnen daarom – ondanks importtarieven – goedkoper vlees leveren. Tegelijkertijd willen dierenwelzijnsorganisaties dat er alleen vlees in het schap ligt van kippen met het Beter Leven keurmerk, die zowel binnen als buiten ruimschoots kunnen scharrelen. Janneke Donkerlo onderzocht of dit keurmerk wettelijk verplicht kan worden, ook voor kippenvlees van elders.


De les van de es
Met de oogst van het gewas onttrek je ook voedingsstoffen aan de akker. Als er geen ruimte is voor zwerflandbouw of voor langdurig braakleggen, zul je het tekort aan voedingsstoffen moeten aanvullen door ze elders vandaan te halen. Voor een hectare graan op de es was vroeger een veelvoud aan hectaren weiden en woeste grond nodig om de vruchtbaarheid op peil te houden met behulp van mest en plaggen. Die ‘les van de es’ geldt nog steeds, zegt Frans Aarts. Tekorten compenseer je niet met het inbrengen van schimmels en bacteriën om het bodemleven te stimuleren. Ellen Mangnus sprak met hem.


Eten uit het bos of uit de waterbak
Voor een gewone krop sla of een prei zijn grote hoeveelheden energie, mest en pesticiden nodig. Xavier San Giorgi en Janjo de Haan vinden dat onnodig en weinig toekomstbestendig en werken daarom allebei aan een slimmer en milieuvriendelijker alternatief voor de huidige tuinbouw. Die alternatieven staan echter haaks op elkaar. Waar San Giorgi werkt aan voedselbossen, gebaseerd op natuurlijke bos-ecosystemen, coördineert De Haan onderzoek naar plantenteelt op water waarbij geen grond meer nodig is. Stijn van Gils doet verslag.


Geen nieuwe technologie maar ander gedrag
Kris De Decker is een tegendraadse wereldverbeteraar. Eindige fossiele brandstoffen en dreigende voedseltekorten kunnen volgens hem niet met nieuwe technologie worden opgelost. We moeten leren met minder genoegen te nemen. Minder vlees eten en weer meegaan met de seizoenen, zoals vroeger. ´Elke dag kiwi’s in de schappen is onzin.’ Freelance wetenschapsjournalist Peter de Jaeger sprak met hem.

 


Met kostprijsmodel wordt 'us mem' met het badwater weggegooid
Nu nog heeft de Nederlandse melkveehouderij nationaal en internationaal een goede naam, vooral dankzij de inspanningen van grondgebonden familiebedrijven met koeien in de wei. Onder druk van de omgeving (banken, leveranciers en adviseurs) kiezen sommige boeren voor efficiëntieverhoging, intensivering en schaalvergroting. Daarmee prijzen ze niet alleen de grondgebonden familiebedrijven uit de markt, maar ondermijnen ze ook het positieve imago van de sector, verwacht Frits van der Schans. Hoog tijd voor een beleid om te voorkomen dat Us Mem met het badwater wordt weggegooid.

 


De keerzijde van precisieboeren
De inzet van nieuwe technologie in de veehouderij draagt bij aan het verhogen van opbrengsten, het verminderen van de milieubelasting en het verbeteren van dierenwelzijn. Volgens Jacqueline Bos heeft precisieboeren echter ook een keerzijde. Het kan leiden tot verdere schaalvergroting en vervreemding en verlies aan zelfstandigheid van de boer.   

 


Grondwet 1848 te danken aan aardappelziekte
Onze liberale grondwet van 1848 hebben we niet alleen te danken aan Thorbecke, maar ook aan aardappelziekte en rogge-roest, die het krachtvoedsel van de gemene man bedreigden. Armoede en honger leidden tot rellen in Amsterdam en vrees voor revolutie bij de machthebbers van toen. Aan de hand van voorbeelden laat Jan Carel Zadoks zien hoe de geschiedenis van de mensheid niet alleen wordt gemaakt door koningen en keizers, maar ook door plantenziekten en -plagen.
 


Menu als medicijn tegen diabetes-2
Tientallen jaren lang is diabetes type 2 bestreden met insuline en andere middelen die het bloedsuikergehalte verlagen. In combinatie met het advies om toch vooral minder vet te eten, maakte dat van diabetes type 2 een chronische ziekte. Onnodig, schrijft Karine Hoenderdos. Een menu met minder koolhydraten en meer vet en eiwit in combinatie met meer bewegen – mits permanent volgehouden – kan je genezen van deze ziekte. Dat komt goed uit nu diabetes type 2 epidemische vormen dreigt aan te nemen..


Richtlijnen goede voeding zijn een blijvertje
Nu het publicitaire stof rond de nieuwe Richtlijnen goede voeding 2015 van de Gezondheidsraad wat is neergedaald, is de vraag of er in 2020 nog ruimte is voor dergelijke algemene richtlijnen. De voorspelling is immers dat we straks een individueel voedingsadvies krijgen, gebaseerd op genenpaspoort en levensstijl. Volgens voedingsexperts Ellen Kampman en Wim Saris loopt het zo’n vaart niet. Hooguit komen er specifiekere richtlijnen voor verschillende bevolkingsgroepen. Freelance wetenschapsjournalist Michiel Löwik sprak met hen.
 


'Natuurlijk kapitaal' is een gevaarlijke mythe
Het valt niet meer te ontkennen dat de economie grote negatieve gevolgen heeft voor biodiversiteit, ecosystemen, klimaat en natuurlijke hulpbronnen. Dringende actie is nodig om de impact terug te dringen en zo mogelijk positief te maken. Volgens velen kun je de kapitalistische groei-economie verenigen met natuurbehoud door natuur tot kapitaal te verheffen. Zo kan natuurbehoud uitgedrukt worden in termen die economen, beleidsmakers en CEO’s kunnen begrijpen. Volgens Bram Büscher is ‘natuurlijk kapitaal’ echter een gevaarlijke mythe die het zicht op de echte vragen versluiert.


Kunstmatig blad levert voedsel voor chemische industrie
In 2030 moet eenderde van de chemische industrie ‘biobased’ zijn. Dat wil zeggen gebruikmaken van groene grondstoffen. Het probleem is alleen dat de natuur niet zo erg efficiënt is bij het omzetten van zonlicht in energie en chemicaliën. „We moeten ons niet baseren op de natuur, maar er ons door laten inspireren om het beter te doen”, vinden René Klein Lankhorst en Huib de Vriend. In het BioSolar Cells-onderzoeksprogramma ontwikkelt Nederland kunstmatige bladeren waarin fotosynthese wordt nagebootst voor de productie van grondstoffen uit zonlicht, water en CO2.


Over kip moet je niet kakelen
‘Kip moet je eten’ vindt Frits Ziengs, eigenaar van de Kakelhof in het Friese Opeinde. Zelf houdt hij het bij één keer in de week, maar gasten kunnen vijf dagen per week uit 14 kipgerechten kiezen, inclusief de vegetarische variant. En dat zijn dan alleen nog maar de hoofdgerechten. De enige niet-kipgerechten zijn de tomatensoep en de carpaccio van kalkoenfilet. Janneke Donkerlo ging er eten en verbaasde zich onderwijl over de bonte verzameling kipcuriosa.

 


 

Columns

Dick Veerman - Innovatiebeleid ontkent boeren-gen
Hidde Boersma - Onwaarschijnlijkheidszone
Suzanne van der Pijl - Naar buiten, het gesprek voeren

 


Inhoud editie 9: 
 

Eerherstel voor de schillenboer
Het Europese verbod op diermeel uit slachtafval en swill (keukenafval) kost tientallen miljoenen euro’s per jaar, terwijl de productie van vervangend veevoer ook nog eens miljoenen hectares landbouwgrond vergt. Hoewel de risico’s van diermeel en swill voor de gezondheid van mens en dier verwaarloosbaar zijn bij gebruik van de juiste verwerkingstechnieken, verandert het beleid niet. Brussel laat zich leiden door een overdreven angstige interpretatie van het voorzorgsbeginsel, constateert Reinout Burgers, en dat gaat blijkbaar boven duurzaamheid.


Natuurbeheerders, vergeet het verleden
Natuurbeheerders streven doorgaans naar complete natuur, met alle planten en dieren die daar van oudsher thuishoren. De Amerikaanse journaliste Emma Marris wil niet terug naar vroeger en bepleit een nieuw soort natuur die er nooit eerder geweest is. Stijn van Gils denkt dat deze nieuwe ecosystemen een uitgelezen kans bieden om mensen weer bij de natuur te betrekken. „Ze betrekken mensen veel beter bij de natuur dan natuurorganisaties die voor recreatiebureau spelen.”


De aardappel: zetmeelbom of gezonde groente?
In de film The Martian (Ridley Scott, 2015) overleeft een achtergelaten astronaut door een zakje aardappelen te poten met een mengsel van aarde, ontlasting en wat water. Een paar aardappelen leiden al gauw tot een heel aardappelveld en een garantie tegen de hongerdood. Sinds zeevaarders ze in de 16e eeuw uit Zuid-Amerika importeerden, hebben aardappelen miljoenen Europeanen in leven gehouden. En ondanks alle bewering van het tegendeel, passen ze nog steeds prima in een gezond voedingspatroon, vindt Jaap Seidell.


Kruidenpreparaten als alternatief voor antibiotica
Nederlandse veehouders werken hard aan het terugdringen van antibiotica. Sinds 2009 is het gebruik al met 58 procent afgenomen. Daarvoor in de plaats passen ze steeds vaker kruiden en andere natuurproducten toe om hun dieren gezond te houden. De aanvankelijke scepsis tegen deze ‘Klazien uit Zalk’-achtige middelen verdwijnt meer en meer, ook onder dierenartsen. Alternatieve middelen worden steeds meer gangbaar, signaleert Gineke Mons.


Interview Scott Poynton: Bedrijven moeten zelf vaststellen waar ze voor staan
Veel bedrijfstakken, vooral in de agrofood-sector, willen zich duurzaam ontwikkelen via certifcering van de productieketen. Als bosbouwkundige heeft de Australiër Scott Poynton zich altijd ingezet voor herbebossing en duurzaam houtgebruik. Inmiddels echter ziet hij de vele certificeringprogramma’s eerder als een belemmering van dan als een voorwaarde voor duurzame ontwikkeling. ‘Bedrijven moeten zelf vaststellen waar ze voor staan. Dat kun je niet outsourcen.’ Poynton is de key note spreker op het Outbreakcongres van Foodpolicy NL. Joost van Kasteren interviewde hem via Skype.


Wetenschap op je bord
Naarmate er meer informatie over voeding en gezondheid beschikbaar is, neemt de verwarring erover toe. Worden we nu echt gezonder van het vervangen van volkoren- door speltbrood of van volle melk door magere melk, of moeten we juist het omgekeerde doen? De diëtisten en voedingswetenschappers die bloggen via het platform ‘I am a foodie’, scheiden met kritische blik het kaf van het koren. Binnenkort komt hun boek ‘Eet als een expert’ uit. Een van hen, Liesbeth Smit, geeft een voorbeschouwing.


De roep van de veldleeuwerik
Onder de vleugels van de Stichting Veldleeuwerik nemen ruim 400 akkerbouwers verspreid over heel Nederland maatregelen om de bodemvruchtbaarheid te verbeteren. Een kwestie van lange adem, maar extra aandacht voor de bodem betekent dat ze minder kosten maken, gezondere gewassen telen, het milieu sparen en hogere opbrengsten halen. Veldleeuwerik is een vorm van ‘verduurzaming’ zonder vaste criteria en afvinklijstjes, maar ook zonder premie op producten. Janneke Donkerlo ontdekte dat de motivatie van de akkerbouwers vooral voortkomt uit liefde voor hun werk en voor de natuur.


Opmars transgeen vlees zet GMO-discussie op scherp
In november besloot de Amerikaanse overheid dat de supersnel groeiende zalm van het bedrijf Aquabounty geschikt is voor menselijke consumptie en het milieu niet bedreigt. In relatieve stilte voert de Chinese overheid een beleid om via genetisch gemodificeerde dieren te voorzien in de groeiende behoefte aan vlees en vis. Transgeen vlees is in opmars, constateert Michiel Löwik, en dat zet de maatschappelijke discussie over genetische modificatie op scherp.


Zaaizaad: commercieel product of publiek goed
Het staatsbedrijf Ethiopian Seed Corporation was jarenlang de enige producent en distributeur van zaaizaad in Ethiopië. De snel groeiende vraag naar zaaigoed van hoge kwaliteit leidde tot ernstige capaciteitsproblemen. Daarop besloot de overheid de deur naar de markt op een kier te zetten voor private zaadbedrijven en coöperaties van zaadboeren. Via het Integrated Seed Sector Development (ISSD) Program zijn ook Nederlandse bedrijven en de Wageningen Universiteit betrokken bij de ontwikkeling van een commerciële zaaizaadsector. Ellen Mangnus onderzocht ter plekke of kleine boeren er wat mee opschieten.


Octrooien op planten, speerpunt tijdens Nederlands voorzitterschap
Geen octrooien meer op natuurlijke eigenschappen van planten. Met een grote meerderheid heeft het Europees Parlement eind december een resolutie aangenomen die de Europese Commissie oproept om snel actie te ondernemen. Die resolutie biedt Nederland een uitgelezen kans om met strakke hand de leiding te nemen en ervoor te zorgen dat de Europese Commissie en de Europese Raad met concrete acties gaan komen om het octrooieren in de plantenveredeling te beperken, stellen Niels Louwaars en Judith de Roos.


Onze trouwe viervoeter… met uitjes en sambal
Voor ons westerlingen is het eten van hondenvlees bijna een vorm van kannibalisme, maar elders in de wereld, vooral in Zuidoost-Azië, staat de trouwe viervoeter regelmatig op het menu. Ook daar komen mensen in verzet, vooral vanwege de wreedheden die worden began tijdens het transporteren en slachten van de dieren. Wout Eijkelkamp schetst de situatie in Yogyakarta, Indonesië en komt met een voorstel om in ieder geval aan de wreedheden een einde te maken. Immers, wreedheid valt niet te legitimeren met een beroep op traditie.


Zuivel voor de groeiende middenklasse
Nergens ter wereld groeit de economie harder dan in Afrika ten zuiden van de Sahara. Vooral Oost-Afrika zit in de lift. Niet alleen het aantal inwoners groeit, maar velen van hen hebben ook wat meer te besteden. Lokale melkveehouders kunnen profiteren van de behoefte aan kwalitatief goede zuivelproducten bij de groeiende middenklasse, maar er zijn nog wel wat hobbels te nemen. Nederlandse bedrijven en particulieren kunnen daar een speciale rol bij spelen, ontdekte Marc van der Sterren tijdens een rondreis in Tanzania.


Vekologisch dineren bij Robin Food
Koken met een boodschap. Zo zou je de underground volkskeuken van het Robin Food Kollektief – koks en schavuiten voor een betere wereld volgens de website – wel kunnen omschrijven. Vaak is de vegetarische boodschap moeilijk te verteren voor verstokte vleeseters, maar in dit geval gaat Janneke Donkerlo met een voldaan gevoel naar huis. De eerste van een serie reportages over bijzondere restaurants.


 

Columns

Dick Veerman - Voedselbeleid heeft een baard met tieten
Hidde Boersma - Hart voor gouden rijst
Marcel Schuttelaar - Vacature: voedselminister

 


Inhoud editie 8: 
 

Overbelaste aarde heeft meer zon nodig
Niemand weet hoeveel milieubelasting de aarde precies kan hebben, maar een ecologische crisis van ongekende proporties ligt voortdurend op de loer, stellen Stijn van Gils en Louise Vet. Ze pleiten voor radicale veranderingen in de maatschappij. Zo’n ‘geëcologiseerde samenleving’ is volgens hen niet alleen goed voor de aarde, het geeft ook nieuw economisch perspectief. Ralf Bodelier vindt echter dat de ecologen Veten Van Gils te weinig rekening houden met miljarden armen.


Idealisme is niet de oplossing voor cacaoboeren

Was de chocoladeletter dit jaar FairTrade of Utz Certifi ed? Of was het er deze keer een met het EKO-keurmerk of dat van de Rainforest Alliance? Vrijwel alle chocoladeletters hebben ondertussen wel een keurmerk, maar de cacaoboeren in West-Afrika worden daar niet wijzer van. Ondanks alle goedbedoelde idealisme en duurzaamheidsprogramma’s van bedrijven verdienen ze het zout in de pap nog niet. Volgens Janneke Donkerlo zou hun toekomst er een stuk beter uit zien als de productie gereguleerd zou worden via een quotumsysteem voor cacaobonen.


Een copieuze kerstmaaltijd

Ronald Hünneman is filosoof en docent bij de studie Kunst, Cultuur en Media aan de Rijksuniversiteit Groningen.
In mijn wereld van overvloed, waar mijn kinderen van hun zakgeld meer calorieën kunnen kopen dan mijn grootouders van hun jaarsalaris, waar de gehele aarde mijn oneindig gevarieerde akker is en waar mijn voedsel schoon en gezond uit de boodschappentas komt, in die wereld worden keuzes voor voeding niet bepaald door overwegingen van genot aangevuld met boerenverstand, maar door religieuze overwegingen. Ik leef in een wereld van voedingsreligies.


De derde revolutie

De auteurs noemen het de vierde revolutie, maar het is natuurlijk de derde, na de toepassing van vuur voor warmte en voedselbereiding en het gebruik van werktuigen en voor de industriële revolutie: de domesticatie van huisdieren, zowel landbouwhuisdieren als gezelschapsdieren en hobbydieren. In Nederland alleen al bij elkaar zo’n 150 miljoen, waarvan overigens bijna twee derde (95 miljoen) leghennen en vleeskuikens.


David Zilberman ‘Het spook van Lysenko waart weer door Europa’

Vanaf eind jaren twintig van de vorige eeuw voerde Trofim Lysenko, een tot dan toe onbekende agronoom, campagne tegen het gebruik van genetica voor het veredelen van gewassen. Hij had de volle steun van Stalin met als gevolg dat de Sovjet-landbouw op een enorme achterstand werd gezet. „Met hun verzet tegen genetische modificatie opereren Greenpeace en anderen als hedendaagse Lysenkoïsten”, zegt David Zilberman, hoogleraar Agricultural & Resource Economics aan de fameuze UC Berkeley. Hij was in Amsterdam voor een conferentie van de WUR over co-existentie van gmo’s en non-gmo’s en Joost van Kasteren sprak met hem. „Het verbaast me dat iemand een bewezen veilige techniek niet wil gebruiken, terwijl we voor zulke enorme maatschappelijke uitdagingen staan.”


Water bij de principiële wijn

Arnon Grunberg zei al dat „alles vooral economie is. Van liefde via seks en onderwijs tot religie.” De schrijvers van het leerboek Ecologische economie – twee economen en een ecoloog – voegen daar graag natuur en landschap aan toe. Ze leggen de nadruk op de koppeling tussen uiteenlopende economische thema’s en ecologische vraagstukken en zetten zich daarbij af tegen de neoklassieke welvaartstheorie. Gerrit Walstra las het boek en verbaast zich erover dat de auteurs desondanks gebruik maken van welvaartstheoretische principes. Om beleidsmakers over de streep te trekken, mag er blijkbaar wel wat water bij de principiële wijn worden gedaan.


Duurzame stallen en schuren
De druk van de samenleving neemt toe en vooral in de veehouderij worden boeren geconfronteerd met steeds verder gaande eisen voor het huisvesten van hun dieren. De helft van de boeren is bereid om maatschappelijk verantwoord te bouwen wanneer dat de wens is van de consument, zo blijkt uit een peiling onder veehouders en akkerbouwers. De overgrote meerderheid van de agrarische ondernemers vindt wel dat er extra financiële opbrengsten tegenover moeten staan, want ‘van maatschappelijke acceptatie alleen, kan ik niet leven’.


Extra regels zorgen ook voor schaalvergroting
Aan de ene kant streeft Nederland naar een vrije wereldmarkt, waarbij concurrentie op kostprijs een belangrijke factor is. Dus zoveel mogelijk produceren voor zo weinig mogelijk geld. Aan de andere kant wil de maatschappij een landbouw gebaseerd op duurzaamheid, diervriendelijkheid en voedselveiligheid met veel ruimte voor gezinsbedrijven. Een spagaat waar het landbouwbeleid nog niet uit is. Wel constateert Reinout Burgers dat met het rechtser worden van maatschappij en politiek het beleid steeds meer in liberale richting beweegt, een beweging die – paradoxaal genoeg – juist versterkt wordt door extra regels voor duurzaamheid en diervriendelijkheid.


Zin en onzin van het paleodieet
Ons westers dieet leidt tot hart- en vaatziekten, hoge bloeddruk, diabetes en kanker. Oermensen hadden geen last van deze welvaartsziekten (wel van andere dingen overigens). Aangezien we genetisch gezien nog in de oertijd leven, moeten we ons consumptiepatroon daaraan aanpassen, menen de aanhangers van de paleoleefstijl. Een mening die ze met de nodige geloofsijver verkondigen. Maar wat is er wetenschappelijk bewezen van hun stelling dat we van al onze chronische ziektes afkomen als we gaan eten als Fred Flintstone?


Misleid over biodiversiteit
Het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL) manipuleert de nationale natuurboekhouding. Dat blijkt uit het onderzoek Sjoemelnatuur, dat – met een beroep op de Wet openbaarheid van bestuur (Wob) – is gepubliceerd door Rypke Zeilmaker. Het schetst een door beleidsmakers en natuurclubs gewenst beeld van eeuwenlange achteruitgang tot ‘15 procent’, met plots herstel dankzij natuurbeleid. Dat beeld is vals. Een samenvatting.


Personalized food biedt nieuwe perspectieven voor land- en tuinbouw
Patiënten worden steeds kritischer als het gaat om hun voeding. Op internet speuren ze naar richtlijnen en adviezen waarmee ze zelf kunnen bijdragen aan herstel of behoud van hun gezondheid. Daarmee vormen ze de voorhoede van een veel bredere beweging naar individualisering van onze voeding, personalised food. Volgens Gaston Remmers, zelf patiënt, biedt individualisering van het eetpatroon nieuwe perspectieven voor de landbouw. Hij pleit voor inzetten op concrete projecten waarin patiënten, medici en voedselproducenten samen optrekken.


Eerherstel voor lupine als voedingsmiddel
Lupine is niet alleen een sierplant, maar was ook ooit een voedingsgewas. Niet alleen voor vee, maar ook voor mensen. Na de oorlog verdween lupine, een peulvrucht met vele eiwitten en vezels, van het menu. Op dit moment wordt lupinemeel vooral gebruikt als vervanger van sojameel in bakkerijproducten en snacks en als vleesvervanger. In het kader van hun afstudeerproject voor de kunstacademie gingen Johanna Lundberg en Lydeke Bosch op zoek naar eerherstel voor een verdwenen voedingsmiddel.


Met flexibele quotering de markt managen
Prijzen hebben een signaalfunctie, schreef Krijn Poppe in het septembernummer van Vork. Als de kostprijs hoger ligt dan de marktprijs, dan is dat een signaal dat de producent zijn kostprijs moet verlagen, of – als dat niet kan – zijn productie moet beperken. Laten we dat louter aan de markt over, dan krijgen we te maken met een reeks aan faillissementen en wordt de Nederlandse zuivel een sterfhuis, stelt Sieta van Keimpema. Ze pleit voor zelfregulering, in eerste instantie vrijwillig, maar als dat niet helpt via verplichte, flexibele productiebeperking; quotering dus. VORK-medewerker Reinout Burgers gaat verderop in dit artikel in op de vraag waarom het plan zo weinig gehoor vindt bij de zuivelindustrie en de gevestigde boeren organisaties.


 

Columns

Dick Veerman - 'Een beetje dom'
Hidde Boersma - Gemakkelijk antimodernisme
Marcel Schuttelaar - Langer leven

 


Inhoud editie 7: 
 

Landbouw als gemeen probleem
In het vorige nummer riep de Vlaamse landbouw-ethicus Stef Aerts op tot openbare afspraken in de keten over prijzen en tot een meer interventionistisch Europees landbouwbeleid, omdat de inkomsten van boeren te veel onder druk staan. Daarmee onderschat hij de rol van prijzen in de samenleving, stelt Krijn Poppe. Op verzoek van de redactie schreef hij bijgaand artikel over de toekomst van de landbouw als wicked (gemeen) probleem


Stikstofbinding voor kleine boeren in Afrika
Het project N2Africa is onlangs de tweede fase ingegaan met als doel dat in 2020 een half miljoen kleine boeren in Afrika, ten zuiden van de Sahara, stikstofbinding hebben geïntegreerd in hun bedrijfsvoering. Op een manier die hen past, zegt Ken Giller. Stikstofbinding verbetert de bodemvruchtbaarheid, terwijl de teelt van bonen, die samen met bacteriën de stikstof vastleggen, een belangrijke aanvulling vormt op het menu en op het inkomen van de boer.


De Nederlandse eetcultuur 
Een broodje kaas en een beker karnemelk voor de lunch, stamppot boerenkool, poffertjes en haring happen, staand aan een kar. Dan hebben we het wel zo’n beetje gehad als we uit moeten leggen wat de Nederlandse eetcultuur is, vindt Joost van Kasteren. Geïnspireerd door het Scandinavische New Nordic Diet wil een aantal mensen de dagelijkse kost in Nederland naar een hoger plan tillen. „Zonder elitair te zijn”, benadrukt Samuel Levie. „Met een lekker broodje, goede kaas en wat aandacht voor de bereiding kun je ook dat klassieke broodje kaas naar een hoger plan tillen.”


‘Rendementsdenken voert de boventoon in onze eetcultuur’
Ons voedselsysteem heeft na de oorlog enorme veranderingen ondergaan als gevolg van technologische ontwikkelingen en mondialisering van voedselketens. Met een beetje hulp van Knorr, Maggi of de oma’s van Bertolli kunnen thuiskoks de prachtigste soepen, tongstrelende sauzen en exotische wereldgerechten op tafel zetten. Binnen twintig minuten. Volgens Peter Klosse heeft dat grote gevolgen gehad voor onze eetcultuur. En niet altijd even positief. Hij spreekt op het KOST-evenement over ‘Moderne kost’. Joost van Kasteren sprak met hem.


Bijenhouderij groeit en bloeit  als nooit tevoren
Als we de recente berichten over bijensterfte moeten geloven, dan duurt het niet lang meer voordat de laatste honingbij met haar pootjes omhoog ligt als gevolg van het gebruik van bestrijdingsmiddelen. Daardoor zou zelfs de voedselvoorziening worden bedreigd. Volgens Kees van Heemert loopt het zo’n vaart niet. De vraag naar honing stijgt, evenals de vraag naar bestuiving en daardoor stijgt wereldwijd ook het aantal bijenvolkeren. Geen reden voor doemscenario’s dus, maar wel blijvende aandacht voor het belang van bijen en andere bestuivers voor land- en tuinbouw.


Meer dan genoeg natuurlijke variatie voor verbeteren voedselgewassen
Genetische manipulatie (GM) – het inbrengen van soortvreemde genen – is niet de enige biotechnologische methode om gewassen te verbeteren, meent Arjen van Tunen van KeyGene. Onze voedselgewassen bevatten van nature al meer dan voldoende genetische variatie om de voedselproductie de komende decennia te verdubbelen en tegelijkertijd de impact op milieu en omgeving drastisch te verminderen. Met moderne veredelingsmethoden kost het bovendien veel minder tijd en geld om een natuurlijke variëteit te ontwikkelen dan een GM-variëteit.


Intelligent vooruit struikelen
Hoewel het verleidelijk is om planmatig te werken vanuit een breed gedragen visie – de klassieke ruimtelijke ordening – is dat niet de manier om de wedergeboorte van het platteland van de grond te tillen. Daarvoor zijn de fysieke, sociaaleconomische en politieke onzekerheden te groot. We kunnen ons beter laten inspireren door de Florentijnse familie De Medici die in de 15-de eeuw de basis legde voor de oorspronkelijke Renaissance.


Transportkilometers varkensvoer tikken behoorlijk aan
Varkensvlees geproduceerd met lokaal geteeld veevoer, zoals lupine, en reststromen uit de regio scoort stukken beter op energiegebruik en emissie van broeikasgassen dan de gangbare varkensvleesproductie. Volgens Carin Rougoor en Annelies Balkema is dat vooral te danken aan de kortere transportafstanden. De ontwikkeling van nichemarkten voor varkensvlees, zoals het Lupinevarken, is niet alleen beter voor het milieu, maar ook voor het inkomen van de boer en het imago van de sector.


Groene eiwitrevolutie is begonnen
Uit recent onderzoek van het Voedingscentrum blijkt dat 55 procent van de Nederlanders zich ‘flexitariër’ noemt*. Het laat zien dat steeds meer Nederlanders zich ervan bewust zijn dat een menu met meer plantaardige eiwitten voordelen biedt voor mens, dier en milieu. Jeroen Willemsen beschrijft hoe twintig jaar investeren in innovatie en samenwerking Nederland toonaangevend heeft gemaakt op het gebied van de eiwittransitie. Lees hoe de markt voor groene, duurzame eiwitproducten zich ontwikkelde, over baanbrekende innovaties en over wat er nodig is om definitieve doorbraak van deze eiwitproducten, de Tesla van de voedingsmiddelenindustrie, het beslissende zetje te geven.


De permanente groene revolutie van Swaminathan
Het weekblad Time kwalificeerde hem als een van de twintig meest invloedrijke Aziaten van de twintigste eeuw: ‘The father of the Green Revolution used his skills in genetic engineering and his powers of persuasion to make famine an unfamiliar word in Asia’. Tegelijkertijd wees hij al vroeg op de gevaren van een te grote afhankelijkheid van kunstmest en bestrijdingsmiddelen en milieugevolgen daarvan. Dr. Monkombu Sambasivan Swaminathan is een fervent pleitbezorger van de Evergreen Revolution, de permanente groene revolutie. Op 7 augustus werd hij 90 jaar. Louise Fresco en Rudy Rabbinge schetsen zijn enorme betekenis voor wetenschap en samenleving.


Minder CO2-uitstoot met aardgas dan met biomassa
Om de klimaatdoelstellingen te halen zet de Nederlandse overheid zwaar in op het verbranden van biomassa, vooral hout, voor het opwekken van elektriciteit en warmte. Bij het verstoken van biomassa komt echter drie keer zoveel CO2 vrij als bij gebruik van aardgas. Die extra CO2 wordt bij lange na niet vastgelegd in extra houtaanwas, stellen Sjak Lomme en Leffert Oldenkamp. „Als het echt om CO2-uitstoot gaat, kun je beter aardgas verstoken en de subsidie voor biomassa steken in bosaanleg en -onderhoud.”


Zemblablabla en medialogica 
Het VARA-programma Zembla, dat dit jaar twintig jaar bestaat, bedrijft onderzoeksjournalistiek; opiniërende onderzoeksjournalistiek zelfs. Het wil misstanden aan de kaak stellen en daardoor veranderingen in gang zetten. Niet met droge rapporten maar met – soms schokkende – beelden. Gaat het programma daarbij journalistiek over de schreef, vraagt Robert Ellenkamp zich af naar aanleiding van de Zembla-uitzending over de moderne melkveehouderij. Eigenlijk niet, alleen zouden ze hun huiswerk wat beter moeten doen.


Intensieve landbouw en natuur gaan niet/wel samen
In de Vic Westhoff-lezing boog Jan Luiten van Zanden zich onder meer over de vraag of intensivering van de landbouw goed of slecht is voor natuur en biodiversiteit. In het nu volgende enkele fragmenten uit de lezing van de argumenten die daarop betrekking hebben en de reactie van coreferent Martijn van der Heide. 


 

Columns

Dick Veerman - Waarom de varkenscrisis zichzelf moet oplossen
Prem Bindraban - Strijd tegen verborgen honger begint ondergronds
Marije van der Kruk - Wederopstanding van de Bonte Bentheimer
Marcel Schuttelaar - De prijs van ons eten


Inhoud editie 6: 

Paniek over Peak Food
Het kon niet uitblijven. De groei van de voedselproductie stagneert en na Peak Oil dreigt nu Peak Food. Onzin, vindt Niek Koning, die zogenaamde peak is een van de toppen in een langjarige golfbeweging op de landbouwmarkten. Toch zijn er genoeg redenen om je zorgen te maken over de wereldvoedselvoorziening en is het hoog tijd voor een aanpak die verder gaat dan gemakzuchtig marktdenken of biologische alternatiefjes.

 


Europese regels verstikken onderzoek naar voeding en gezondheid
Als het gaat om het onderzoek naar voeding en gezondheid valt er nog heel wat werk te verzetten, meent Jaap Hanekamp. Zeker nu zich ontwikkelingen aandienen die het mogelijk maken om de subtiele relatie tussen de menselijke fysiologie en de vele duizenden chemicaliën in ons voedsel veel gedetailleerder te bestuderen. Het probleem is echter dat rigide Europese regels en autoriteitsdenken het onderzoek belemmeren.

 


De renaissance van het platteland begint in de stad
Het lijkt wel of stad en platteland de laatste halve eeuw met de ruggen naar elkaar toe staan. Volgens Joost van Kasteren zijn het twee gescheiden werelden die elkaar niet kennen en niet begrijpen. Niet willen begrijpen soms – als in een slecht huwelijk. Bijvoorbeeld als initiatieven van boeren om het dierenwelzijn te verbeteren op hoongelach worden onthaald door clubs als Wakker Dier en Varkens in Nood. En omgekeerd, als pogingen tot stadslandbouw op zijn best tot meewarigheid bij professionele boeren en tuinders leiden.

 


Kleinschalig boeren kan niet uit
Het lijkt zo mooi, kleinschalig en biologisch boeren, maar wat niemand me ooit verteld heeft is dat ik er niet van kan leven. Eerst denk je dat het aan jou ligt, schrijft Jaclyn Moyer, maar als je even rondvraagt en naar de statistieken kijkt, blijkt dat 90 procent van de Amerikaanse boeren te weinig verdient om van te leven. De overige 10 procent redt het alleen maar dankzij subsidie.

 

 


Superfood voor Us Mem
Nederlandse koeien leveren gemiddeld zo’n 25 liter melk per dag met uitschieters tot wel 40 liter. Ruwvoer in de vorm van gras en maïs levert te weinig energie voor zo’n topprestatie, dus daarom krijgen koeien ook krachtvoer in de vorm van eiwitrijk sojaschroot, tapioca of graan. ‘Superfoods’, tarwe- of gerstkiemen, geteeld in louter water zijn een interessant alternatief. Freelance journaliste Gineke Mons ging op onderzoek uit bij Gunnar Helmert van bureau SOL-4-u Europe.

 


‘Voedsel is meer dan benzine’
„Hoe meer ik te weten kom van voedsel en hoe het wordt geproduceerd, hoe minder ik weet wat ik ervan moet vinden”, zegt Joszi Smeets, directeur van de Youth Food Movement. “„Ons voedselsysteem is veel te complex om te kunnen zeggen dat biologisch goed en gangbaar fout, of omgekeerd of om er überhaupt een eensluidende visie op te hebben. Veel belangrijker is om het gesprek, de dialoog aan te gaan, want voedsel is meer dan alleen benzine.” Joost van Kasteren interviewt haar.

 


Beter bier dan energiedrank?

Jongeren onder 18 jaar mogen geen bier of andere alcoholhoudende dranken meer kopen, maar kunnen wel ongelimiteerd blikjes energiedrank inslaan en opdrinken. De combinatie van hoge concentraties suiker, cafeïne en andere, meer exotische pepmiddelen, is niet bijster gezond voor lichaam en geest. Als de verkoop van bier is verboden, moeten we dan de verkoop van energiedrankjes aan jongeren niet ook aan banden leggen, vraagt Ay Lin Kho zich af.

 


Oostvaardersplassen: de intensieve wildernis
Het ‘nieuwe’ gemeenschappelijk landbouwbeleid (GLB) van de Europese Unie is volgens Johan Bouma toch vooral een afgezwakte versie van het oude. Weliswaar vond er de afgelopen jaren een belangrijke accentwijziging plaats, doordat de prijssteun werd vervangen door inkomenssteun – de ‘nieuwe’ wijn – maar de directe steun aan boeren blijft bestaan in het nieuwe GLB. Vandaar de ‘oude zakken’. Het grootste probleem, de onaantrekkelijkheid van het boerenbedrijf voor de jonge generatie, blijft echter onbenoemd. Vallen straks ook onze vruchtbare akkers en grazige weiden ten prooi aan land grabbers uit China en Arabië, omdat we geen boeren meer hebben?
 


Neoliberale logica heeft zijn langste tijd gehad
Het blijft vreemd om te zien dat iedereen in de landbouwsector flink geld verdient, behalve de landbouwer zelf en zeer zeker de veehouders. Volgens de Belgische landbouwethicus Stef Aerts is dat vooral het gevolg van een wereldwijde neoliberale koers waar het recht van de sterkste geldt. En dat is niet de boer, zo tekende Reinout Burgers op uit zijn mond. Volgens Aerts moeten we naar een echt Gemeenschappelijk Landbouwbeleid en moet er een ketenoverleg komen voor open prijsafspraken. „De consument zal ons niet redden. Die wil namelijk meestal het goedkoopste.”

 


Wat schaft de pot… overmorgen?
Aan de ene kant groeit de behoefte aan voedsel en agrarische grondstoffen, aan de andere kant is het beschikbare landbouwareaal niet onbegrensd en dreigen er – niet overal overigens - tekorten aan water, nutriënten en energie. Het wereldwijde voedselsysteem staat onder druk en beslissingen die we vandaag nemen, bepalen in hoge mate wat overmorgen de pot schaft. De besluitvorming over agri & food kan volgens Silke de Wilde een stuk verbeteren als we gebruik gaan maken van scenario’s. Niet als voorspelling, maar als denkoefening. Download scenario.pdf

 


Nog steeds staan we samen sterk

Jaarlijks worden in Nederland 300 tot 400 nieuwe coöperaties opgericht. Specialist Onno van Bekkum ziet daarin een nieuwe trend, namelijk samenwerking geboren vanuit een maatschappelijk besef. Dergelijke initiatieven passen volgens hem goed in de nieuwe economie, waarbij winst niet het doel is, maar een middel om sociale resultaten te boeken. Een groeiend deel van de nieuwe coöperaties heeft betrekking op de voedselketen. Bestaande en nieuwe coöperaties kunnen veel van elkaar leren, dat is zijn overtuiging. Bert Hartman interviewde hem.


Verder kijken dan de snuit van het varken
In de varkenshouderij worden veel maatregelen genomen om het dierenwelzijn te verbeteren, maar het maatschappelijke tij in de vorm van negatieve aandacht lijkt niet te keren. Het probleem zit vooral in het verschil in houding tussen varkensboer en verschillende groepen burgers, ontdekte Tamara Bergstra tijdens haar promotieonderzoek. Hoog tijd om verder te kijken dan de snuit van het varken.

 

 


Veranderingen voedselsystemen hebben soms onverwachte milieugevolgen
Het meeste onderzoek naar milieueffecten van voedsel vindt plaats op productniveau: is een tomaat uit de Nederlandse kas nu wel of niet beter dan een tomaat uit de vollegrond in Spanje die  naar Nederland is getransporteerd? In dit artikel presenteert Sanderine Nonhebel een andere benadering, die inzicht biedt in de grote verbanden. Dat levert verrassende resultaten op. Zo blijkt dat de vervanging van dierlijk door plantaardig vet nogal wat gevolgen heeft gehad voor het milieu.

 

 


Columns

Ay Lin Kho - Computer verslaat nu ook de koks
Marcel Schuttelaar - Groene vingers
Dick Veerman - Geef goed geld uit
Marije van der Kruk - Lofzang op de Lakenvelder


 

Inhoud editie 5:   

Terug naar de wortels
De landbouw gebaseerd op kunstmest en pesticiden heeft zijn grenzen bereikt. Het moet duurzamer, zonder dat de productiviteit omlaag gaat. Micro-organismen in de bodem moeten redding bieden, maar om echt het verschil te maken moet de landbouw helemaal anders, signaleert Jop de Vrieze. „Kunstmest is de grootste veroorzaker van plantenziektes.”


 


Don't wash your chicken!
Het aantal voedselinfecties door Campylobacter stabiliseert, maar het is nog steeds de belangrijkste ziekteverwekker in ons voedsel, zo bleek uit het onlangs gepubliceerde overzicht van de European Food Safety Authority. Kippenvlees is veruit de belangrijkste bron en daarom, zo schrijft Astrid van de Graaf, is vorig jaar een typisch Britse gewoonte in de ban gedaan: don’t wash your chicken!

 

 


Intrinsieke waarde gaat niet om dieren, maar om betutteling
Hoewel al meer dan dertig jaar opgenomen in wet- en regelgeving, is het nog steeds niet duidelijk wat de ‘intrinsieke waarde’ van dieren is. Officieel betekent het dat het dier, onafhankelijk van de mens, een eigen (= intrinsieke) waarde heeft, maar als je er goed over nadenkt, is dat een cirkelredenering. Want wie bepaalt die waarde? Vanwege de leegheid van het begrip wordt intrinsieke waarde volgens Rypke Zeilmaker alleen gebruikt om de keuzes van mensen die in de praktijk met dieren omgaan, te beperken. Het gaat helemaal niet om de dieren, maar om het domesticeren van boeren en buitenlui.

 


Locavores gaan op hun gevoel af
Steeds meer mensen prefereren lokaal geproduceerd voedsel. Want dat zou lekkerder, betrouwbaarder en duurzamer zijn. Daar valt het nodige op af te dingen, blijkt uit deze reportage van Desiree Hoving, maar argumenten blijken er niet zoveel toe te doen. Het gaat om het ongemakkelijke gevoel dat mensen hebben bij globaal en industrieel geproduceerd voedsel.

 

 


GMO’s en ethiek in plantenveredeling
Er is behoefte aan een beter evenwicht tussen de belangen en percepties van producenten, consumenten en maatschappij, zoals ook recentelijk betoogd door Louise Fresco bij de opening van het Academisch Jaar van Wageningen University. Daarom moet de ethiek van het handelen van onderzoekers, zowel in de publieke als private sector, veel meer aandacht krijgen, te beginnen met de opleiding van studenten, vindt Orlando de Ponti.

 


Groen op recept
De overheid heeft de helende werking van de natuur (her)ontdekt en geagendeerd in de vorig jaar verschenen natuurvisie ‘Natuurlijk verder’ en het nationaal programma preventie ‘Alles is gezondheid’. Hoe werkt het precies? vragen Elze Hemke en Hans Rutten zich af. En wordt het gebruik van groen voor gezondheid ook omarmd door het zorgsysteem?

 

 


Minder ammoniak, meer natuurschade
Volgens onderzoeksjournalist Geesje Rotgers heeft het ammoniakbeleid de individuele veehouder in tien jaar tijd tienduizenden euro’s gekost. Modelberekeningen laten zien dat die inspanningen tot een forse reductie hebben geleid, maar in werkelijkheid hebben die maatregelen nauwelijks effect gehad. Aan het model kan het niet liggen, vinden betrokken beleidsambtenaren en wetenschappers; het is de werkelijkheid die niet klopt.

 


Foodtopia
Over eten bestaan miljoenen misverstanden, schrijft Louise Fresco in het voorwoord van Foodtopia, een Cahier van de Stichting Biowetenschappen en Maatschappij dat de gelijknamige tentoonstelling en lezingenserie in het Leidse Museum Boerhaave begeleidt. Een van de meer belangrijke misverstanden is dat moderne technologie de oorzaak is van alle problemen in de voedselketen, constateert Joost van Kasteren. Gaan we het kind met het badwater weggooien?

 


Bulgarije: veel potentie, weinig kennis
Eind vorig jaar bezocht Robert Ellenkamp Bulgarije op uitnodiging van de Europese Commissie, om een indruk te krijgen van de melkveesector. Die worstelt nog steeds met de gevolgen van het uiteenvallen van het Oostblok. Potentie is er genoeg en er kunnen ook Nederlandse resultaten worden gehaald als het kennisniveau flink wordt opgekrikt.

 

 


Lees voor kip konijn…
In december is een nieuwe verordening van kracht geworden voor voedingsinformatie. Bijzonder is dat die niet alleen geldt voor verpakte voedingsmiddelen, maar ook voor niet-verpakte voedingsmiddelen, zoals groenten, brood en vlees, en voor maaltijden en snacks. Volgens Ay Lin Kho is het nut van zo’n uitgebreid etiket betrekkelijk, omdat sjoemelaars er zich niet door laten afschrikken. Bovendien worden de meeste andere problemen rondom voeding veroorzaakt door slordigheid of onwetendheid van de consument.

 


Kennis is macht voor kleine boeren in Afrika
Afrika zit in de lift. Voor de kleinschalige boer zijn de vooruitzichten gunstig, mits de belangrijkste grondstof goed wordt aangewend: kennis. Blijft die in handen van buitenlandse mogendheden en westerse multinationals? vraagt Marc van der Sterren zich af. Of krijgen kleine boeren de kans om met die kennis een lokale economie op te bouwen?

 

 


Gemeenschappelijk landbouwbeleid is nieuwe wijn in oude zakken
Het ‘nieuwe’ gemeenschappelijk landbouwbeleid (GLB) van de Europese Unie is volgens Johan Bouma toch vooral een afgezwakte versie van het oude. Weliswaar vond er de afgelopen jaren een belangrijke accentwijziging plaats, doordat de prijssteun werd vervangen door inkomenssteun – de ‘nieuwe’ wijn – maar de directe steun aan boeren blijft bestaan in het nieuwe GLB. Vandaar de ‘oude zakken’. Het grootste probleem, de onaantrekkelijkheid van het boerenbedrijf voor de jonge generatie, blijft echter onbenoemd. Vallen straks ook onze vruchtbare akkers en grazige weiden ten prooi aan land grabbers uit China en Arabië, omdat we geen boeren meer hebben?

 

 


Columns

Karine Hoenderdos - Het volk wil geen brood, maar spelen
Martijn Katan - Boos over biomassa
Marcel Schuttelaar - Babywier
Leffert Oldenkamp - Je moet een mooi akkoord niet verpesten
Dick Veerman - Recht & duurzaam vlees: Nederland wikt, maar Europa beschikt


Inhoud editie 4:   

Nog dertig jaar om voedselsysteem te kantelen
De manier waarop we ons voedsel produceren, is de belangrijkste oorzaak van armoede, uitbuiting, milieuvervuiling, klimaatverandering, watertekorten en verlies van biodiversiteit. Binnen nu en dertig, veertig jaar moet de voedselproductie verdubbelen en dat is volstrekt onmogelijk als we op de huidige voet doorgaan. De spelregels moeten anders, stelt Lucas Simons.

 

 


Het failliet van de milieubeweging
Bangmakerij en het - agressief - uitdragen van onwetenschappelijke standpunten zorgen ervoor dat milieuorganisaties zowel steun als geloofwaardigheid verliezen, stelt Hidde Boersma. Voortgedreven door alarmisme worden zaken als democratische controle en het hebben van een publiek mandaat zelfs gezien als sta-in-de-weg voor de aanpak van klimaatverandering. De neiging tot eco-autoritarisme betekent slecht nieuws voor de planeet en de democratie. Hoog tijd voor pragmatisme en eerlijkheid.

 


Met nuance kun je geen actie voeren
De Nederlandse veehouderij is de meest diervriendelijke ter wereld en moet ook nog eens aan strenge milieu-eisen voldoen. Alle moeite lijkt echter tevergeefs door de ‘framing’ van Wakker Dier, schrijft onderzoeksjournalist Parcival Weijnen. De ‘frames’ waarvan de plofkip de bekendste is, hebben ongewenste neveneffecten voor boer, milieu en consument, terwijl het dierenwelzijn ook niet beter wordt van het voortdurend polariseren. Maar met nuance kun je geen actie voeren.

 


Ethisch besef op de tocht in dierhouderij  
Dit najaar deed het bericht de ronde dat vleeskalverhouders geen kalveren willen met een laag gewicht. Op verzamelplaatsen zouden ze geweigerd worden, met als gevolg dat dergelijke kalveren op het melkveebedrijf moeten worden gedood direct na de geboorte. Het bericht heeft een storm aan kritische reacties opgeleverd en het plan is dan ook snel ingetrokken. Volgens Geart Benedictus werpt het wel de vraag op hoe het zit met het ethisch besef in de dierhouderij van de 21ste eeuw.

 


Bijengezondheid: stekelige discussie
In de media verschijnen regelmatig berichten dat het zeer slecht gaat met de honingbij. Bepaalde gewasbeschermingsmiddelen – neonicotinoïden – zouden de boosdoener zijn. Maar is dit wel een juiste voorstelling van de feiten, of is er iets anders aan de hand met de honingbij? Jan Wisse en Hinse Boonstra van Bayer CropScience betogen dat deze stekelige discussie veel aspecten kent.

 

 


Suikerbiet nieuwe grondstof voor de chemische industrie
In 2017 verdwijnt het suikerquotum. Dan hebben we plotsklaps de mogelijkheid om 2 miljoen ton extra suikerbieten te verbouwen. De chemische industrie staat te springen om dit overschot, al zijn er nog behoorlijk veel onzekerheden, constateert Desiree Hoving in deze reportage. Toch is de tijd niet ver meer dat we onze zoete frisdranken drinken uit een flesje, gemaakt van suiker.

 

 


Industriële benadering landbouw en voedsel stuit op ethische grenzen
Iedere week is er wel een voedselschandaal, stuiten we op dierenleed en neemt de invloed toe van een politieke partij die zich tegen landbouwhuisdieren verzet. Enthousiaste nieuwkomers proberen ijverig en ambitieus om de betonnen sector van industrieel geproduceerd voedsel te doorbreken en tegelijkertijd groeit de onvrede onder consumenten. Het is duidelijk dat de huidige industriële benadering van landbouw en voedsel op ethische grenzen stuit, stelt Michiel Korthals. Tijd voor een voedseldemocratie.

 


Gezonde limonade en vezelrijke broccoli
Of het nu gaat om biologische producten, superfoods of probiotica, gezondheid is voor de consument een belangrijk criterium als hij over de markt of door de winkel dwaalt. Zowel groot- als kleinschalige producenten spelen daarop in met gezondheidsclaims, die vervolgens weer door andere partijen worden bestreden. Voor veel mensen, zelfs direct betrokkenen, is de regelgeving rond voedings- en gezondheidsclaims weinig bekend, heeft Karin Verzijden vastgesteld. Met dit artikel probeert ze de nodige helderheid te scheppen.

 


Terug in het zadel
Dreigende epidemieën als obesitas en diabetes type 2 leiden tot - soms tegenstrijdige - aanbevelingen voor gezond eten. Meer groenten, minder vet maar wel meer vette vis, minder rood vlees, meer koolhydraten of juist minder en een Magnum, passen in een gezond dieet. Volgens Laura Bouwman zijn we terechtgekomen in een situatie, waarbij mensen weten dat ze ongezond eten, er ook iets aan willen doen, maar vandaag nog even niet. Ze pleit voor een andere benadering, gericht op verbinding en het bevorderen van het ‘goede leven’.

 


Bosbeheer is pijnpunt in het Energieakkoord
In het eerste nummer van Vork (februari 2014) bestreed Leffert Oldenkamp met kracht van argumenten de veronderstelling uit het Energieakkoord dat de CO2 die vrijkomt bij verbranding (bijstook) van biomassa in energiecentrales weer wordt vastgelegd. Bossen wereldwijd zijn daar niet toe in staat. Als het Energieakkoord tot doel heeft de CO2-uitstoot terug te dringen, dan kunnen we beter veel bomen planten dan hout verstoken, stelde hij. Wetenschappers en ambtenaren blijken echter modelstudies toch bruikbaarder te vinden dan de feitelijke toestand van het bos.

 

 


 

Innovatie door samenwerking in aardappelveredeling
De Nederlandse aardappelveredeling staat voor grote uitdagingen als ze wil voldoen aan de eisen van een moderne, economisch verantwoorde en duurzame landbouw. Zowel aan de teelt- als afnemerskant.  Volgens Huib de Vriend en Edith Lammerts van Bueren ligt het antwoord in innovaties waarin ruimte is voor verschillende bedrijfsstijlen, het ontwikkelen van kennis en technologie vanuit uiteenlopende benaderingen en intensieve samenwerking tussen alle betrokkenen.

 


Nitraat en gezondheid - wetenschap en advisering
In oktober kwam het Voedingscentrum – ‘Eerlijk over eten’ – met een nieuw advies over de risico’s van nitraatinname vanuit voeding, waarin het zijn eerdere adviezen intrekt op basis van de nieuwe factsheet ‘Adviezen nitraat en nitraatrijke groente’. Volgens het persbericht staat ‘niets de consumptie van nitraatrijke groente in de weg’. Jaap Hanekamp vraagt zich af hoe nieuw dit nieuwe advies is. Is er tot aan oktober van dit jaar onduidelijkheid geweest over de risico’s van nitraat in onze voeding? Of speelt wetenschappelijke kennis geen wezenlijke rol in dit advies?

 


Columns
Karine Hoenderdos - Want jij gelooft in mij
Ingrid Jansen - In de aanval, varkens horen bij Nederland
Marcel Schuttelaar - Simpel beter eten
Dick Veerman - Vrolijke voedingswetenschap is veel serieuzer

 


Inhoud editie 3:

Voedingswetenschap terug bij af

Van het Mediterrane dieet van Ancel Keys uit de jaren zestig tot en met de havermout van Kris Verburgh, steeds proberen meer of minder wetenschappelijk onderlegde goeroes ons te vertellen wat hét gezondste voedingspatroon is. Onderzoekers Katz en Meller van de Yale University hebben alle wetenschappelijke feiten op een rijtje gezet en komen tot de onthutsende conclusie dat een bewezen gezond voedingspatroon niet bestaat. Angela Severs vraagt zich af wat de gevolgen moeten zijn voor de voedingsvoorlichting in Nederland

 


Biobased economy onder vuur

Bij het beantwoorden van de vraag wat een duurzame biobased economie precies inhoudt, spelen inzichten over natuurlijkheid en economische rechtvaardigheid een grote rol. Daarbij botsen verschillende wereldbeelden, stelt Lotte Asveld. Wil de duurzame biobased economie echt van de grond komen, dan moeten conflicten die voortvloeien uit die verschillende wereldbeelden worden geadresseerd, want anders wordt de maatschappelijke weerstand alleen maar groter.

 


Dieren beschermen? Eet ze op

Liefde voor natuur via de maag levert geld op én betrokken handen en ogen in het veld voor natuurbeheer en -bescherming, denkt Rypke Zeilmaker. Zelfs bedreigde dieren, zoals de zwarte neushoorn, kun je beschermen via beheerste consumptie, maar initiatieven in die richting roepen veel discussie op.


 


Geen kaas van gegeten

Vorig jaar werd ik gevraagd om een performance te ontwikkelen voor het Deense kaasmerk Castello, bestemd voor zijn nieuwe pop-up store in Den Haag. Het bedrijf wilde het Nederlandse publiek graag kennis laten maken met de diversiteit aan kazen binnen hun assortiment. Want wie in Nederland denkt aan Castello, denkt meestal aan het bekende studentenkaasje uit de supermarkt, verpakt in harde kunststof, maar er is meer, veel meer.

 


Afrikaanse kleine boer innovatiever dan gedacht

In westerse ogen is de Afrikaanse kleine boer(in) vaak een bedreigde diersoort, vergelijkbaar met neushoorn en luipaard. Veel ontwikkelingswerkers en bedrijven denken nog steeds dat hij/zij het best geholpen is door moderne productie technieken. ‘Onzin’, vinden Conny Almekinders en Jolanda van den Berg. Samen met anderen werkten zij mee aan een door Europa betaald onderzoek naar innovatie in de Afrikaanse landbouw. Het leerde hen dat kleine boeren in Afrika heel innovatief bezig zijn, alleen op een andere manier dan we denken of verwachten


Klimaatverandering geen bedreiging voor voedselzekerheid

Recente studies van onder meer IPCC1 en de Wereldbank2 voorspellen rampzalige gevolgen voor de wereldvoedselvoorziening als gevolg van klimaatverandering. Afgezien van lokaal optredende effecten, zoals permanent ondergelopen akkers of temperaturen die te hoog zijn voor bloei en zaadzetting, is het effect van klimaatverandering op de productie van gewassen vooral relatief, meent Maja Slingerland. Veel belangrijker is het om de yield gap, het gat tussen feitelijke en potentiële opbrengst per hectare, te dichten.

 


Eerlijke prijstherapie

Het CDA kwam in augustus met een nieuwe visie op boeren in Nederland. De essentie laat zich eenvoudig samenvatten. Als we willen dat ze blijven bestaan, moeten ze een eerlijke prijs krijgen. Anders verdwijnen ze.Geen boerenzoon of -dochter is immers bereid hard te werken, niets te verdienen, veel risico te lopen en maatschappelijk ook nog eens met de nek aangekeken te worden.


 


Landroof ligt ook op ons bordje

Toen een paar jaar geleden de voedselprijzen sterk stegen, dook ineens het fenomeen land grab op in de nieuwsmedia. Arabische en Chinese bedrijven zouden grote stukken land in Afrika opkopen om hun eigen voedselvoorziening zeker te stellen. Volgens Mayke Kaag en Annelies Zoomers blijkt dat landroof al jaren plaatsvindt en niet alleen door Arabieren of Chinezen. Het is ook ons pakkie-an.


 


Staalmeesters van de 21ste eeuw grijpen de macht

De overheid laat haar rol als exclusieve marktmeester steeds meer los en verwijst naar het maatschappelijk veld als het gaat om criteria voor kwaliteit en duurzaamheid van levensmiddelen. Wie vullen dit machtsvacuüm in? vragen Kees-Jaap Hin en Gerrit Meester zich af. Wie worden de ‘staalmeesters’ van de 21ste eeuw?

 

 


Interview met Martin van Ittersum

Het debat over voedselzekerheid wordt gedomineerd door extreme standpunten. De ene kant pleit voor schaalvergroting en intensivering om in 2050 negen à tien miljard monden te voeden. De andere kant pleit voor ecologische intensivering zonder kunstmest en bestrijdingsmiddelen. Martin van Ittersum, hoogleraar plantaardige productiesystemen in Wageningen, pleit vooral voor nuchterheid. En voor een integrale benadering. Joost van Kasteren interviewt hem.

 


Belofte Genomics (nog) niet waargemaakt

Bij het fokken van melkvee wordt steeds vaker gebruikgemaakt van genomics. Dankzij kennis van het genoom, de erfelijke informatie van potentiële topstieren en -koeien, zou je sneller en gerichter kunnen fokken op specifieke kenmerken. In de praktijk worden die beloften nog lang niet waargemaakt, vindt Willem van Laarhoven. Onbetrouwbare voorspellingen leiden tot een groeiend aantal ‘wegwerpstieren’. Bovendien is het welzijn van stieren en koeien er niet mee gediend als ze op steeds jongere leeftijd sperma en eicellen moeten produceren.

 


Hoogste tijd voor een redesign van de voedselketen

Waar is Nederland beroemd om, behalve de Nachtwacht, tulpen en molens? Om onze voedselproductie! Nederland telt zo’n 70.000 land- en tuinbouwbedrijven, die dagelijks een flinke productie halen: 32 miljoen liter melk, 29 miljoen eieren, 10 miljoen kilo aardappelen, 13 miljoen kilo groenten en 8 miljoen kilo vlees. Het is te veel voor ons Nederlanders om allemaal zelf op te eten, dus de export vaart er wel bij. Waar een klein land groot in kan zijn. Toch is een ‘redesign’ van onze voedselketen nodig. Tenminste, als het aan een onlangs ingediend Nationaal Icoonproject ligt.


Landbouw op recept

Grote bedrijven als Monsanto en DuPont Pioneer ontwikkelen momenteel systemen waarbij perceelsgegevens worden gecombineerd met satellietdata en marktinformatie en omgezet in algoritmen voor het besturen van landbouwmachines. Doel is het optimaal inzaaien en opkweken van gewassen. Boeren zijn wantrouwend en niet ten onrechte, meent Joost van Kasteren. Niet alleen omdat gegevens misbruikt kunnen worden, maar ook omdat boeren op den duur overbodig dreigen te worden.

 


Octrooi ruist veredeling

Zijn natuurlijke eigenschappen nieuw, innovatief en nuttig? Het antwoord op die vraag bepaalt of het
klassieke kwekersrecht zal worden verdrongen door het octrooirecht. De strijd wordt gevoerd in het Parlement,
in de rechtbank, in de sector plantenveredeling en sinds kort ook in de arena van de publieke opinie, aldus
Joost van Kasteren.

 


Inhoud editie 2:

Gevraagd: echte stadslandbouw

Wekelijks trekt een miljoen mensen naar de (mega-)stad op zoek naar een beter leven. Al die mensen moeten eten, het liefst ook nog een beetje gezond. Vers voedsel van nog verder weg aanvoeren kost veel energie voor transport en leidt tot nog meer voedselverspilling. Stadslandbouw is ook geen alternatief, want te kleinschalig en te hobbyistisch. De oplossing ligt volgens Joost van Kasteren in mooi uitgevoerde agroparken in en om de stad, waar intensieve landbouw wordt gecombineerd met groene recreatie.

 


De vis wordt slecht betaald

De visserij op de Noordzee moet duurzamer, vinden de Europese en Nederlandse overheid, maar de manier waarop dat gebeurt, is niet erg duurzaam uit ecologisch oogpunt en tast bovendien de rentabiliteit en daarmee ook de investeringsruimte aan van de Nederlandse Noordzeevisserij. Subsidies uit het Europees Visserij Fonds moeten ongewenst beleid draagvlak geven in een sector met anarchistisch DNA. Met, volgens Rypke Zeilmaker, als droevig resultaat een visserij die geen droog brood kan verdienen in ’s werelds productiefste zee.

 


De plofkip ontleed

Gevoed door organisaties als Wakker Dier en Dierenbescherming staat de plofkip inmiddels voor al wat fout is in de pluimveehouderij. Het negatieve sentiment ontneemt echter het zicht op wat er werkelijk speelt in de sector, ook al omdat pluimveehouders uit lijken te gaan van het principe dat je stil moet zitten als je geschoren wordt. Robert Ellenkamp analyseert waar de schoen wringt.

 


Lekker ongezond

Veel voedselonderzoekers zijn op zoek naar het bliss point, de genotservaring, die ontstaat door een uitgekiend samenspel van ingrediënten, nog eens versterkt door reclame en marketing. De enige remedie is om je niet te laten leiden door je craving, je hunkering naar zoet, vet en zout, zegt Hans Kraak, en vooral je gezonde verstand te gebruiken.


Antibioticabeleid blijkt resistent voor wetenschap

Resistentie van bacteriën tegen antibiotica neemt wereldwijd toe en vormt volgens de Wereldgezondheidsorganisatie WHO een ernstige bedreiging van de volksgezondheid. In Europa zou dat jaarlijks tot 25.000 extra doden leiden. Volgens politiek en beleid is het gebruik van antibiotica in de dierhouderij een belangrijke oorzaak van die toenemende resistentie, maar vanuit de wetenschap worden daar de nodige vraagtekens bij gezet. Volgens Geart Benedictus tast de fixatie op antibioticagebruik nu al het dierenwelzijn aan en zal dat alleen maar erger worden als het beleid vasthoudt aan zijn eenzijdige analyse.

 


Gentech-debat blokkeert toekomstvisie landbouw

De voortdurende focus op gentech-gewassen blokkeert een constructieve gedachtewisseling over de toekomst van landbouw, voedselproductie en biobased economy en de technologie die we nodig hebben om die toekomst te realiseren. Een gemeenschappelijke toekomstvisie vergroot de kans op overeenstemming over de te gebruiken technologieën. Of gentech daarbij zal horen, is de vraag, zegt Huib de Vriend, maar wellicht kan het ook zonder.

 

 


‘Wie zegt eigenlijk dat de voedselproductie moet verdubbelen?’

Grootschalige intensieve landbouw gaat de wereld niet voeden, stelt Pablo Tittonell, sinds vorig jaar hoogleraar Farming Systems Ecology aan de Wageningen Universiteit. Het model dat na de oorlog is ontwikkeld in Nederland en West-Europa is niet houdbaar en zeker niet geschikt om naar andere landen te exporteren. Joost van Kasteren interviewt hem.

 

 


Prik in de pens, ook goed voor de mens

Elke veehouder weet dat vezelrijk voer – prik in de pens – het ingewikkelde samenspel tussen de miljarden micro-organismen in de pens van de koe bevordert en het dier gezond houdt. Ook voor mensen is vezelrijk voedsel belangrijk, schrijft Jop de Vrieze, want vezels spelen een cruciale rol in het microbiële ecosysteem dat onze darmen bevolkt.

 


Octrooien essentieel voor voedselzekerheid

Een meerderheid in de Tweede Kamer stuurt aan op een verlaging van de octrooibescherming in de plantenveredeling. Als het aan hen ligt, mogen veredelaars, zonder toestemming of vergoeding van de uitvinder, genetisch materiaal vrij gebruiken voor commerciële exploitatie van nieuwe plantenrassen die daarmee gemaakt zijn. Een slecht idee, betogen Annemiek Verkamman, Irma Vijn en Jan Wisse. Om in de wereldtop van de plantenveredeling te blijven, moeten we zorgen dat de bescherming van intellectueel eigendom op peil blijft.

 


De nieuwe Mansholt

Nederland kletst naast zijn toekomst als agroland, schreef Dick Veerman in het eerste nummer van Vork over de zinloze loopgraven waarin het landbouwbeleid verzeild is geraakt. Hij pleitte ervoor om te denken vanuit de kracht van het cluster, het ongeorganiseerde en juist daarom zich steeds vernieuwende netwerk van mensen die elkaar hier ontmoeten en kunnen experimenteren. In dit artikel vertaalt hij zijn pleidooi in een nieuw sociaal-liberaal landbouwbeleid met Sharon Dijksma – in potentie - als de nieuwe Mansholt.

 


Columns:

Annechien ten Have-Mellema – Varkenshobbels
Kees de Gooijer – Appelboom
Marcel Schuttelaar - Uitgebeend


Inhoud editie 1:

Hoe inclusief is Unilever?

In het kader van zijn duurzaamheidsbeleid probeert Unilever een half miljoen kleine boeren in de wereld in zijn productieketen te halen. Niet alleen uit liefdadigheid, maar ook omdat het bedrijf tekorten voorziet aan grondstoff en voor voedingsmiddelen. Edith van Walsum en Leonardo van den Berg vrezen echter dat een groot deel van de kleine boeren aan de basis van de piramide wordt buitengesloten. Ze pleiten voor het versterken van lokale en regionale markten en het stimuleren van familielandbouw. (trefwoord Artikelgemist: Unilever).

 


Afstand tussen boer en burger staat vernieuwing in de weg

Enkele jaren geleden begon Joris Lohman een zoektocht naar de toekomst van de landbouw, geïnspireerd door de tegenstelling tussen de - soms verbijsterende - beelden van de industriële landbouw en anderzijds de opkomst van de vooral stedelijke ‘food’-beweging met zijn voorkeur voor biologisch, lokaal en slow. De vraag is of de landbouw nog een toekomst heeft als de afstand tussen boer en deze voorhoede van burgers niet wordt overbrugd.  (trefwoord Artikelgemist: burger)

 


De wonderlijke relatie tussen mens en dier

De positie van het dier verandert sterk in de westerse samenleving. Huisdieren worden beschouwd als lid van het gezin, met een eigen intrinsieke waarde. Tegelijkertijd worden dieren in de Oostvaardersplassen barbaars behandeld en is het landbouwhuisdier, ondanks zijn intrinsieke waarde, een productiemiddel geworden. De groeiende tegenstelling dreigt uit te monden in een ideologische strijd op het boerenerf, stelt Geart Benedictus. Hij pleit voor vreedzame co-existentie.  (trefwoord Artikelgemist: dier)

 


Voor energieakkoord moeten veel meer bomen worden geplant

Volgens het vorig jaar afgesloten Energieakkoord moeten kolencentrales in 2023 twee keer zoveel biomassa bijstoken als in 2012. Afgezien van de vraag of het stoken van hout bijdraagt aan het verbeteren van de CO2- balans, moeten we ons volgens Leffert Oldenkamp ook afvragen of onze bossen qua omvang en samenstelling wel geschikt zijn om voldoende hout te leveren voor alle toepassingen, inclusief brandhout. Hij pleit voor uitbreiding en beter beheer van het (Nederlandse) bosareaal.  (trefwoord Artikelgemist: energieakkoord)

 


 

Beter benutten van eigen gewas maakt import soja overbodig

De export van soja zorgt in Zuid-Amerika voor veel problemen, waarvan ontbossing het meest in het oog springt. Daarnaast leidt overmatig gebruik van bestrijdingsmiddelen tot milieu- en gezondheidsproblemen en trekken kleine boeren vaak aan het kortste eind als het gaat om eigendomsrechten. Omgekeerd leidt het gebruik van sojaschroot bij ons tot overbemesting van bodem, grond- en oppervlaktewater. De vraag is of we de soja-eiwitten uit Zuid-Amerika al kunnen vervangen door eigen gewassen, zoals gras, beter te benutten.  (trefwoord Artikelgemist: soja)

 


Tussen realisme en romantiek

In de jaren vijftig gold de boer nog als een ‘achterlijke lomperik’, die via speciale streekverbeteringsprogramma’s de twintigste eeuw ingeloodst moest worden. Nu boeren agrarische ondernemers zijn geworden, overheerst de nostalgie naar het landleven in de jaren vijftig. Historicus Erwin Karel schetst de beelden van het boerenbestaan in het licht van de agrarische ontwikkelingen sinds de Tweede Wereldoorlog en vraagt zich af waarom we zoveel moeite hebben met het moderne boerenbedrijf.  (trefwoord Artikelgemist: romantiek)

 


Tegen de verspilling van keten naar kringloop

In Nederland verdwijnt er jaarlijks voor 4 miljard euro aan voedsel in de vuilnisbak, een fenomeen dat bij voedselontwerper Katja Gruijters veel vragen oproept. In het project Mooi van Nature zoekt ze naar wegen om die verspilling tegen te gaan en van de voedselketen een Zero Waste Cycle te maken. Als toegift een kader over de rol van voedsel in de strijd tegen winterdepressie.  (trefwoord Artikelgemist: verspilling)

 


Productiviteitsverbetering noodzakelijk voor 'voetafdruk'

Een ding waarover economen en ecologen het eens zijn, is dat het goed is om efficiënter om te gaan met hulpbronnen. Economen noemen het productiviteitsverhoging en kijken vooral naar de productiefactoren arbeid en kapitaal. Maar als je de derde productiefactor grond vertaalt als aardse ecosystemen, dan kom je met het streven naar productiviteitsverbetering heel dicht in de buurt van het verkleinen van de ‘voetafdruk’, waar ecologen zich druk over maken.  (trefwoord Artikelgemist: voetafdruk)

 


Geef boeren credits voor CO2-opslag in de bodem

Het opslaan van CO2 in de diepe ondergrond vraagt veel energie en stuit op maatschappelijk verzet. Het is veel eleganter om CO2 als organische stof op te slaan in de bodem. Een bijkomend en niet te onderschatten voordeel is dat daardoor ook de bodemvruchtbaarheid verbetert. Agrariërs zouden daarom CO2-credits moeten krijgen voor maatregelen waarmee ze het organischestofgehalte in de bodem verhogen, vinden Emiel Elferink en Wouter van der Weijden.  (trefwoord Artikelgemist: CO2-opslag)

 


Listeria hysteria

In de wereld van de voedingsvoorlichters regeert de angst voor schadelijke stoffen, mogelijke besmettingshaarden en natuurlijk gif in het eten. Vooral kwetsbare groepen als zwangere vrouwen worden daar de dupe van. Volgens Karine Hoenderdos kan en moet dat anders.  (trefwoord Artikelgemist: Listeria)


Agrarisch natuurbeheer haaks op marktgerichte bedrijfsvoering

De sleutelvariabelen voor biodiversiteit in weidegebieden zijn een hoge grondwaterstand en een laag bemestingsniveau. In de akkerbouw is het gebruik van insecticiden en fungiciden bepalend voor biodiversiteit. Diezelfde sleutelvariabelen, maar dan omgekeerd zijn bepalend voor de rentabiliteit van het boerenbedrijf. Volgens Frank Berendse, hoogleraar Natuurbeheer in Wageningen, past agrarisch natuurbeheer daarom slecht in een marktgerichte bedrijfsvoering.  (trefwoord Artikelgemist: natuurbeheer)

 


Columns:

  • Marcel Schuttelaar - Voedselvertrouwen, een nieuw dieptepunt  (trefwoord Artikelgemist: Schuttelaar)
  • Dick Veerman - Zinloze loopgraven  (trefwoord Artikelgemist: Veerman)
  • Rudy Rabbinge - Exit-strategie nodig voor bio-energie  (trefwoord Artikelgemist: Rabbinge)
  • Louise Fresco - Mag het een onsje beter zijn?  (trefwoord Artikelgemist: Fresco)

Bent u nieuwsgierig naar inhoud van bovenstaande de artikelen? Klik dan hier voor een abonnement op Vork.